🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:52:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रभात
prabhāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रातःकाल के और नाम (1.4.3) व्युष्ट · विभात · गोसर्ग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रभात १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रातः काल । सबेरा ।
२. एक देवता जो सूर्य और प्रभा से उत्पन्न माना गया है । यौ॰—प्रभातकरणीय = वे कार्य जिन्हें प्रातःकाल करना उचि त हो । प्रातःकालीन कृत्य । प्रभातकल्प = प्रभात सा । सुबह की तरह । प्रभातकाल = सुबह । सबेरा । प्रभातप्राय = दे॰ प्रभातकल्प ।
प्रभात २ वि॰ जो स्पष्ट, साफ या घोतित होने लगा हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रभात mfn. shone forth, begun to become clear or light, MBh.; Kāv. &c.
प्रभात m. N. of a son of the sun and Prabhā, VP.
प्रभात n. daybreak, dawn, morning, Gaut.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (684,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रभात p. p. Begun to become clear or light. --तं Day-break, dawn; अक्ष्णोः प्रभातमासीत Ś. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0753-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रभात न० प्र + भा--भावे क्त प्रकृष्टं मातमत्र वा । १ प्रातःकाले अमरः । प्र + भा कर्त्तरि० क्त । २ प्रभायुक्ते त्रि० ३ वसुभेदे पु० । प्रभास इत्यत्र प्रभात इति मिता० पाठः । धरशब्दे ३८४७ पृ० दृश्यम् । प्रभातकाले दृश्या उक्ता राजवल्लभेन “वैद्यः पुरोहितो मन्त्री दैवज्ञीऽथ चतुर्थकः । प्रभात- काले द्रष्टव्यो नित्यं स्वश्रियमिच्छता” छन्दोगपरि० तत्र दृश्यादृश्यानाह यथा “श्रोत्रियं सुभगामग्निं गाञ्चै- वाग्निचितन्तथा । प्रातरुत्थाय यः पश्येदापद्भ्यः स विमुच्यते । पापिष्ठं दुर्भगां मद्यं नग्नमुत्कृत्तनासिकम् । प्रातरुत्थाय यः पश्येत्तत् कलेरुपलक्षणम्” । [] प्रभातकाले स्मरणीयाः काशीखण्डे ३५ अ० दर्शिता यथा “स्वहितं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तस्मिंश्चोत्थाय सर्वदा । नजास्यं संस्मरेदादौ तत ईशं सहाम्बया । श्रीकान्तं श्रीसमेतं तु ब्रह्माण्या कमलोद्भवम् । इन्द्रादीन् सकलान्देवान् वशिष्ठादीन् मुनीनपि । गङ्गाद्या सरितः सर्वाः श्री- शैलाद्याखिलान् गिरीन् । क्षीरोदादीन् समुद्रांश्च मा- नसादिसरांसि च । वनानि नन्दनादीनि धेनूः काम- दुघादिकाः । कल्पवृक्षादिवृक्षांश्च धातून् काञ्चनमुख्यतः । दिव्यस्त्रीरुवंशीमुख्या गरुडादीन् पतत्त्रिणः । नागांश्च शेषप्रमुखान् गजानैरावतादिकान् । अश्वानुच्चैःश्रवो मुख्यान् कौस्तुभादीन् मणीन् शुभान् । स्मरेदरुन्धती मुख्याः पतिव्रतवतीर्बधूः । नैमिषादीन्यरण्यानि पुरीः काशीपुरीमुखाः । विश्वेशादीनि लिङ्गानि वेदानृक्- प्रमुखानपि । गायत्रीपमुखान् मन्त्रान् योगिनः स- नकादिकान् । प्रणयादिमहाबीजं नारदादींश्च वैष्ण- वान् । शिवभक्तांश्च वाणादीन् प्रह्लादादीन् दृढव्रतान् । वदान्यांश्च दधीच्यादीन् हरिश्चन्द्रादिभूपतीन् । जननी चरणौ स्मृत्वा सर्वतीर्थात्तमोत्तमौ । पितरं च गुरु- ञ्चापि हृदि ध्यत्वा प्रसन्नधीः । ततश्चावश्यकं कर्तुं नैरृतं दिशमाश्रयेत्” । “प्रभातायां तु शर्वर्य्याम्” भार० नानास्थाने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4474-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रभातं, क्ली, (प्रकर्षेण भातुं प्रवृत्तमिति । प्र + भा + आदिकर्म्मणि क्तः । यद्वा, प्रकृष्टं भातं दीप्तिरत्रेति ।) प्रातःकालः । तत्पर्य्यायः । प्रत्यूषः २ अहर्मुखम् ३ कल्यम् ४ उषः ५ प्रत्युषः ६ । इत्यमरः । १ । ४ । ३ ॥ दिनादिः ७ निशान्तम् ८ व्युष्टम् ९ प्रगे १० प्राह्णम् ११ । इति राजनिर्घण्टः ॥ गोसः १२ गोसङ्गः १३ ऊषः १४ ऊषकम् १५ उषा १६ ऊषा १७ विभातम् १८ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ (यथा, -- “प्रभाते यः स्मरेन्नित्यं दुर्गा दुर्गाक्षरद्वयम् । आपदस्तस्य नश्यन्ति तमः सूर्य्योदये यथा ॥” इति धर्म्मशास्त्रम् ॥) तत्र दर्शनीया यथा, -- “वैद्यः पुरोहितो मन्त्री दैवज्ञोऽथ चतुर्थकः । प्रभातकाले द्रष्टव्यो नित्यं स्वश्रियमिच्छता ॥” इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-282-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रभात" आता है (26)
उषा प्रभात । वह समय जब दो घंटे रात रह जाय । व्राह्म वेलाऊषा प्रभात । सबेराविभात सबेरा । प्रभातव्युष्ट प्रभात । तड़का । सबेराप्रत्युष प्रभात । तड़काप्रत्यूष प्रभात । तड़का । प्रातःकालदिनमुख प्रभात । सबेरादिनागम प्रभात । तड़का । सबेरास्त्रीघोष प्रत्यूष । प्रभात । प्रातःकाल । तड़काअग्रसंध्या प्रातःकाल । प्रभात । ऊषाकालऔषसी उषःकाल । भोर । प्रभातविभाती पौ फटना । प्रभात । सुबह (को॰) । पुनिशावसान रात का अंतिम भाग । प्रभात । तड़कानिशोत्सर्ग प्रभात । तड़कापगरा यात्रा आरंभ करने का समय । प्रभात । चलने का समय । सबेरा । तड़काउषाकाल भोर । प्रभात । तड़काप्रातः सबेरा । प्रभात । तड़काक्षपांत प्रभात । भोरभिनुसार सबेरा । प्रभात । प्रातःकलारात्रिविगस् प्रभात । तड़काउष पांशुज लवण । खारी मिट्टी से निकाला हुआ नमकगोस एक प्रकार का झाड़ जिसमें से गोंद निकलता हैकाव्य वह वाक्य रचना जिससे चित्त किसी रस या मनोवेग से पूर्ण हो । वह कला जिसमे…निशांत रात्रि का अंत । पिछली रात । रात का चौथा पहरभात पानी में उबाला हुआ चावल । पकाया हुआ चावलसकारा महाजनी में वह धन जो हुंडी सकारने और उसका समय फिर से बढ़ाने के लिये लिय…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें