🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:57:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रत्यूष
pratyūṣa
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रातःकाल के नाम (1.4.2) अहर्मुख · कल्य · उषस् · प्रत्युषस्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रत्यूष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रभात । तड़का । प्रातःकाल ।
२. सूर्य ।
३. एक वसु का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रत्यूषः --षं Day-break, morning, dawn; प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदपैत्रीकषायः Me. 31; महत्येव प्रत्यूषे Ś. 2. --षः 1 The sun. --2 N. of one of the eight Vasus.
प्रत्यूषः --षं Day-break, morning, dawn; प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदपैत्रीकषायः Me. 31; महत्येव प्रत्यूषे Ś. 2. --षः 1 The sun. --2 N. of one of the eight Vasus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0747-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रत्यूष पु० प्रत्यूषति रुजति कामुकान् प्र + ऊष--रुजायां क । १ प्रभाते अमरः “प्रत्यूषपवनासारै हरिवं० ८३ अ० । अष्टवसुमध्ये २ वसुभेदे च जटा० । धरशब्दे ३८४७ पृ० दृश्यम् । ३ सूर्य्ये शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4468,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रत्यूषः, पुं, (प्रत्यूषति रुजति कामुकानिति । प्रति + ऊष् रोगे + कः ।) प्रभातम् । इत्य- मरः । १ । ४ । २ ॥ (यथा, मेघदूते । ३३ । “दीर्घीकुर्व्वन् पटुमदकलं कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः ॥”) सूर्य्यः । इति शब्दरत्नावली ॥ वसुभेदः । इति जटाधरः ॥ (यथा, विष्णुपुराणे । १ । १५ । १११ । “वसवोऽष्टौ समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि विस्तरम् । [] आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभावश्च वसवो नामभिः स्मृताः ॥”)
प्रत्यूषः, [स्] क्ली, (प्रति + ऊष् + असिः ।) प्रभातम् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । २१ । “प्रत्यूषस्यपराह्णे तु जीर्णेऽन्ने च प्रकुप्यति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-273-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रत्यूष" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬