🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:37:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कल्य
kalya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रोग से मुक्त (2.6.58) वार्त · निरामय · उल्लाघ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कल्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सवेर । भोर । प्राताःकाल ।
२. आनेवाला कल । उ॰— आएँगे फिर ये विध कल्य ।— साकेत, पृ॰ १६९ ।
३. मधु । शराब ।
४. बधाई । शुभकामना (को॰) ।
५. शुभ समाचार । शुभ समाचार सुसंवाद (को॰) ।
६. स्वास्थ्य (को॰) ।
७. बीता हुआ कल [को॰] ।
८. प्रशंसा (को॰) ।
९. उपाय । साधान (को॰) । १० क्षेपण (को॰) ।
कल्य २ वि॰
१. स्वस्थ । निरोग ।
२. तैयार । प्रस्तुत ।
३. चतुर ।
४. शुभ । मंगलकारक ।
५. बहरा और गूँगा ।
६. उपदेशात्मक । शैक्षिक ।
७. कुशल । दक्ष [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल्य mf(आ)n. (√ 3. कल्, T.) well, healthy, free from sickness (cf. अ-क्˚, Gaut. ix, 28)
hale, vigorous, MBh. ii, 347; Naiṣ.; Yājñ. i, 28
sound, perfect, strong, MBh.
clever, dexterous, L.
ready or prepared for (loc. or inf.), MBh.
agreeable, auspicious (as speech), L.
instructive, admonitory, L.
deaf and dumb (cf. कल and कल्ल), L.
कल्य n. health, L.
dawn, morning, L.
yesterday, L.
कल्य (अम्, आ) n. f. spirituous liquor, L. (cf. कदम्बरी)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (263,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल्य a. [कलयति चेष्टामत्र, कल्-यक्; कल् कर्मणि यत्, कलासु साधु कला-यत् वा Tv.] 1 Sound, free from sickness, healthy; सर्वः कल्ये वयसि यतते लब्धुमर्थान्कुटुंबी V. 3. 1; Y. 1. 28; यावदेव भवेत्कल्यस्तावच्छ्रेयः समाचरेत् Mb. --2 Ready, prepared; कथयस्व कथामेतां कल्याः स्मः श्रवणे तव Mb. --3 Clever. --4 Agreeable, auspicious (as a discourse). --5 Deaf and dumb. --6 Instructive. --ल्यं 1 Dawn, day-break. --2 To-morrow. --3 Sprituous liquor. --4 Congratulation, good wishes. --5 Good news. --Comp. --आशः, --जग्धिः f. the morning meal, breakfast. --पालः, --पालकः a distiller. --वर्तः morning meal, breakfast. --(र्तं) (hence) anything light, trivial, or unimportant; a trifle; ननु कल्यवर्तमेतत् Mk. 2 but a trifle; स्त्रीकल्यवर्तस्य कारणेन 4; स इदानीमर्थकल्यवर्तस्य कारणादिदमकार्यं करोति 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0388-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कल्य न० कलयति चेष्टामत्र अघ्न्या० यक्, कल्यते कल--गतौ कर्म्मणि यत्, कलासु साधु यत् वा । १ प्रत्यूषे अमरः २ मधुनि हेमच० । ३ निरामये “यावदेव भवेत् कल्यस्ता- वत् श्रेयः समाचरेत्” मा० स० ५५ अ० । ४ सज्जे समर्थे उद्युक्ते च त्रि० अमरः “कथयस्व कथामेतां कल्याः स्म श्रवणे तव” भा० आ० ५ अ० । “लब्ध्वा रथं धनुश्चैव तथाऽक्षय्येमहे- षुधीः । बभूव कल्यः कौन्तेयः प्रहृष्टः सह्यकर्म्मणि” भा० आ० २२५ अ० । “कल्यौ स्वोभगवन् योद्धुमपि सर्व्वैः सुरासुरैः” भा० आ० २२५ अ० । ५ वाक्श्रुतिवर्जिते(काला वोवा) ६ उपायवचने कल्याणवचने च त्रि० मेदि० । ६ सुरायां स्त्रो मेदि० ७ शुभात्मिकायां वाण्यां स्त्री अमरः ८ हरी- तक्यां स्त्री शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1828,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कल्यं, क्ली, (कल्यते आगम्यते । कल गतौ + कर्म्मणि यत् । प्रत्यूषः । इत्यमरः । १ । ४ । २ ॥ (यथा, [] भागवते ४ । २४ । ७८ । “इदं यः कल्य उत्थाय प्राञ्जलिः श्रद्धयान्वितः । शृणुयाच्छ्रावयेन्मर्त्त्यो मुच्यते कर्म्मबन्धनैः” ॥ कलयति मिष्टतां सम्पादयतीति । अघ्न्यादित्वात् यक् ।) मधु । इति हेमचन्द्रः ॥
कल्यः, त्रि, (कलासु साधुः इति यत् ।) सज्जः । (यथा, महाभारते १ । ५ । ३ । कथयस्व कथामेतां कल्याः स्म श्रवणे तव” ॥) निरामयः । इत्यमरः । ३ । ३ । १५९ ॥ वाक्श्रुति- वर्जितः । दक्षः । कल्याणवचनम् । उपायवचनम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-067-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें