🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:48:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उषस्
uṣas
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उषस् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ उषा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उषस् आस्, f. (nom. pl. उषासस् and उषसस्; instr. pl. उषद्भिस्, RV. i, 6, 3; see Kāś. on Pāṇ. vii, 4, 48) morning light, dawn, morning (personified as the daughter of heaven and sister of the Ādityas and the night), RV.; AV.; ŚBr.; Śak. &c.
the evening light, RV. x, 127, 7
N. of a wife of Bhava (= Φοῖβος) or Rudra, VP.
(उषासौ, ˚आसा, and ˚असा) f. du. night and morning, RV.; VS. &c.
उषस् (अस्), n. daybreak, dawn, twilight, Uṇ. iv, 233; L.
the outer passage of the ear, L.
the Mālaya range, L.
उषस्, [cf. Gk. ἠώς; Lat. auro-ra; Lith. ausz-ra; Old High Germ. ôs-tan.]
उषस् See under √ 1. उष्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (220,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उषस् f. 1 Dawn, morning; प्रदीपार्चिरिवाषेसि R. 12. 1; उषसि उत्थाय rising at day-break. --2 Morning light; cf. Aurora; (personified as the daughter of heaven and sister of the Ādityas). --3 The deity that presides over the morning and evening twilights (used in dual); उषसौ or उषासौ. --4 The outer passage of the ear. --5 The Malaya range. --सी The end of the day, evening twilight. --Comp. --बुध् a. awakening with the morning light, early awaked. --बुध a. awakening early. --(धः) {1} fire; U. 6. {2} a child. {3} N. of a tree (चित्रक).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0344-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उषस् प्रभातीभावे कण्ड्वा० पर० सक० सेट् । उषस्यति औ- षस्यीत् औषसीत् उषस्याम् साम् बभूव आस चकार ।
उषस् न० ओषत्यन्धकारम् उष--असुन् किच्च । १ प्रत्यूषे, “उष उषो हि वसो अग्रमेषि” १०, ८, ४ । स च कालः । “पञ्चपञ्च उषःकालः” स्मृतेः पञ्चपञ्चाशद्घटिकोत्तरः । “आसीदासन्ननिर्वाणः प्रदीपार्च्चिरिवोषसि” रघुः । “पुन- रुषसि विविक्तैर्मातरिश्वावचूर्ण्य” माघः २ सन्ध्यात्रये स्त्री “इह स्युरिन्द्राय पूर्व्वीरुषसोदुहानाः” ऋ० ६, २८, १ । तेन उषा उषसौ--उषस इत्यादि भकारादौ परे वेदे सस्य दः उषद्भिः सि० कौ० । “निम्रुच उषसस्तक्ववीरिव” ऋ० १, १५१, ५, ३ तदभिमानिदेवताभेदे अस्य देव- ताद्वन्द्वे पूर्व्वापरयोः उषासादेशः । “नक्तोषासा सु- पेशसा” ऋ० १, १४२, ७ । तदभिमानिदेवताभेदाभिधा- यित्वेन देवताद्वन्द्वः । “जिगीषोषासानक्ता सुदुघेव धेनुः” १, १८६४, । आदिपदलोपोऽपि उषासावश्विना” यजु० २१, ५० । नक्तोषासाविति प्राप्ते आदिपदलोपः वेददी० । “उषासा वां सुहिरण्ये” यजु० २९, ६ । नक्तोषासावित्यर्थः वेददी० । “साऽस्य देवता यत् । उषस्य तद्देवताके पश्वादौ” कृष्णाञ्जिरल्पाञ्जिर्महाञ्जिस्त उषस्यः” यजु० २४, ४, उषस्या उषादेवताकाश्चतुर्थे यूपे नियोज्याः” [] वेददी०४ ब्राह्ममुहूर्त्ते “उषावै अश्वस्य मेध्यस्य विव्याध” वृ० उ० । “उषा ब्राह्मो मुहूर्त्तकालः” श० भा० । ५ दिवोदुहितृदेवतायाम् स्त्री प्रौढमनोरमा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1377,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें