🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:51:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उषा
uṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रात का अन्त (भोर) (3.4.18)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उषा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्रभात । वह समय जब दो घंटे रात रह जाय । व्राह्म वेला ।
२. अरुणोदय की लाली ।
३. बाणासुर की कन्या जो अनिरुद्ध को ब्याही गई थी । यौ॰—उषाकाल । उषापति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उषा f. See below
उषा f. morning light, dawn, morning, RV.; AV. xii, 2, 45; VS. &c.
night, VP.; Car.
a cow, L.
N. of a daughter of Bāṇa and wife of A-niruddha, AgP.
burning, scorching, Suśr.
उषा (आ), ind. at daybreak, L.
at night, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (220,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उषा [ओषत्यंधकारं उष्-क] 1 Early morning, dawn. --2 Morning light. --3 Twilight. --4 Saline earth. --5 A cow. --6 Night. --7 A boiler, cooking vessel (स्थाली); cf. उखा. --8 N. of a wife of Bhava (who was a manifestation of Rudra). --9 N. of a daughter of the demon Bāṇa and wife of Aniruddha. [She beheld Aniruddha in a dream and became passionately enamoursd of him. She sought the assistance of her friend Citralekhā, who advised her to have with her the portraits of all young princes living round about her. When this was done, she recognized [] Aniruddha and had him carried to her city, where she was married to him; see अनिरुद्ध also]. --ind. 1 Early in the morning. --2 At night --Comp. --कालः a cock. --पतिः, --रमणः, --ईशः N. of Aniruddha, husband of Uṣā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0344-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उषा स्त्री ओषत्यन्धकारम् उष + क । १ प्रातरादिसन्ध्यासु “वेनी- रनुव्रतमुषास्तिस्रः” ऋ० ८, ४१, ३ । तिस्रप्रातःसायं मध्या- ह्नप्ररूपा उषाः” भा० । “उषा विभातीरनु भासि पूर्व्वीः” ३, ६, ७, “तेजःपरिहानिरुषा भानोरर्द्धोदयं यावत्” वृ० सं० उक्ते २ काले नक्षत्रप्रभाक्षयः काल उषा । तेन पञ्च- पञ्चाशद्घटिकोत्तरमारभ्य सूर्य्यार्द्धोदयपर्य्यन्तः स कालः । लग्नाद्यलाभे उषाकाले यात्रा शस्ता यथाह ज्यो० “प्र- त्युष्टद्युतितारका स्फुटतटी प्राची भवेन्निर्म्मला त्वीष- द्रक्तविलोहितान्तशवला देवैः सदा वाञ्छिता । नो वारं न तिथिं न योगकरणं लग्नञ्च नापेक्षते हत्वा दोषसहस्र सञ्चयमुषा नूनं करोत्युन्नतिमिति” । “तिथ्यादिषु निषिद्धेषु चन्द्रताराविलोमतः । उषां गोधूलियोगं वा स्वीकृत्य गमनं चरेत् । प्राच्यामुषां प्रतीच्याञ्च गोधूलिं वर्जयेन्नृप । दक्षिणेऽभिजितं चैवसुत्तरे च निशां तथा” । “आरक्तविम्बं रजनीविरामं वदन्त्युषायोगमिह प्रवीणाः । व्यासः” “आहुः प्रयातुः सकलार्थसिद्धिः संलक्ष्यते हस्तत- लस्थितेव” ज्यो० त० व्यासः । अन्धकारेण सन्तापकारिण्यां ३ रात्रौ मेदि० “अधिकरुचिरशेषामप्युषां जागरित्वा” माघः । ४ क्षारभूमौ । ततः क्वचित् गौरा० ङीष् । “भस्मन् हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमुष्याम्” भाग० ५ स्त्रीगव्यां हेम० ६ उखायां विश्वः ७ स्थाल्यां रमानाथः । ८ वाणराजसुतायाञ्च तत्र दीर्घादित्वमपि भारतादौ तथैव निर्द्देशात् । तया च यथा अनिरुद्धः पतित्वे- नाप्तः तथा वर्ण्णितं भाग० १० स्क० ६२ अ० यथा (वाणस्य) “तस्योधा नाम दुहिता स्वप्ने प्राद्युम्निना रतिम् । कन्या लम्मतकान्तेन प्रागदृष्टश्रुतेन सा । सा तत्र तमपश्यन्ती क्वासि कान्तेति वादिनी । सखीनां मध्य उत्तस्थौ विह्वला व्रीडिता भृशम् । वाणस्य मन्त्री कुम्भाण्डश्चित्रलेखा च तत्सुता । सख्यपृच्छत् सखीं मूथः कौतूहलसमन्विता । कं त्वं मृगयसे सुभ्रु! कीदृशस्ते मनोरथः । हस्तग्राहं [] न तेऽद्यापि राजपुत्र्युपलक्षये । ऊषोवाच । दृष्टः कश्चिन्नरः स्वप्ने श्यामः कमललोचनः । पीतवासा वृहद्बाहुर्योषितां हृदयङ्गमः । तमहं मृगये कान्तं पाययित्वाऽधरं मधु । क्वापि यातः स्पृहयतीं क्षिप्त्वा मां वृजिनार्णवे । चित्रले- खोवाच । व्यसनमपकर्षामि त्रिलोक्यां यदि भाव्यते । तदानेष्ये नरं! यस्ते मनोहर्त्ता तभादिश । इत्युक्त्वा देव- गन्धर्व्वसिद्धचारणपन्नगान् । दैत्यविद्याधरान् यक्षान् मनुष्यांश्च तथाऽलिखत् । मनुजेषु च सा वृष्णीन् शूर- मानकदुन्दुभिम् । व्यलिखत् रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लज्जिता । अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्येषाऽवाङ्मु- स्वी ह्रिया । सोऽसावसाविति प्राह स्मयमाना महीपते! । चित्रलेखा तमाज्ञाय पौत्रं कृष्णस्य योगिनी । ययौ वि- हायसा राजन । द्वारकां कृष्णपालिताम् । तत्र सुप्तं सुपर्यङ्के प्राद्युम्निं योगमास्थिता । गृहीत्वा शोणित पुरं सख्यै प्रियमदर्शयत् । सा च तं सुन्दरवरं विलोक्य मुदितानना । दुष्प्रेक्ष्ये स्वगृहे पुंसा रेमे प्राद्युम्निना समम् । परार्द्ध्यवासःस्रग्गन्धधूपदीपासनादिभिः । पान- भोजनभक्ष्यैश्च वाक्यैः सुश्रूषयार्च्चितः । गूढः कन्यापुरे शश्वत् प्रवृद्धस्नेहया तया । नाहर्गणान् स वुबुधे ऊषयो- पहृतेन्द्रियः” विस्तरस्तु हरिवं० १७६ अ० । प्रातःकाले अव्य० मेदि० अव्ययत्वात् ततो भवार्थे ट्युल् तुट च् । उषातन तद्भवे त्रि० स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1378-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उषा, स्त्री, (उष + क + टाप् ।) बाणराजसुता । सा तु अनिरुद्धभार्य्या । (यथा, हरिवंशे १७४ । बाणयुद्धे १२ । “बाणस्य दुहिता कन्या तत्रोषा नाम भाविनी” । विस्तृतिस्तु बाणयुद्धशब्दे द्रष्टव्या ।) रात्रिः । इति मेदिनी ॥ स्त्रीगवी । इति हेमचन्द्रः ॥ उखा । स्था- लीति यावत् । इत्यमरटीकायां रमानाथः ॥ (रात्रिशेषः । यथा ज्योतिषे । “उषां गोधूलियोगं वा स्वीकृत्य गमनं चरेत्” ॥)
उषा, व्य, (ओषतीति । उष + क + टाप् ।) रात्रि- शेषः । रात्र्यवसानम् । इत्यमरमेदिन्यौ ॥ सा तु नक्षत्रतेजःपरिहानिमारभ्य भानोरर्द्धोदयं यावत् भवति । यथा, -- “अर्द्धास्तमयात् सन्ध्या व्यक्तीभूता न तारका या- वत् । तेजःपरिहानिरुषा भानोरर्द्धोदयं यावत्” ॥ इति तिथितत्त्वे वराहवचनम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-276-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उषा" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें