🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:56:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उषा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उषा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उषा

अर्थ: प्रभात काल, पौ फटना

संस्कृत: पर्याय: प्रत्यूष, अहर्मुख, कल्य, उषस्, प्रत्युषस्

व्युत्पत्ति: ओषत्यन्धकारम् - उष्+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. उषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. उषा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. उष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. उषा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. उष (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उषा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउषाउषेउषाः
द्वितीयाउषाम्उषेउषाः
तृतीयाउषयाउषाभ्याम्उषाभिः
चतुर्थीउषायैउषाभ्याम्उषाभ्यः
पञ्चमीउषायाःउषाभ्याम्उषाभ्यः
षष्ठीउषायाःउषयोःउषाणाम्
सप्तमीउषायाम्उषयोःउषासु
सम्बोधनहे उषेहे उषेहे उषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उषा
उषा
uṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रात का अन्त (भोर) (3.4.18)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उषा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्रभात । वह समय जब दो घंटे रात रह जाय । व्राह्म वेला ।
२. अरुणोदय की लाली ।
३. बाणासुर की कन्या जो अनिरुद्ध को ब्याही गई थी । यौ॰—उषाकाल । उषापति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उषा f. See below
उषा f. morning light, dawn, morning, RV.; AV. xii, 2, 45; VS. &c.
night, VP.; Car.
a cow, L.
N. of a daughter of Bāṇa and wife of A-niruddha, AgP.
burning, scorching, Suśr.
उषा (आ), ind. at daybreak, L.
at night, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (220,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उषा [ओषत्यंधकारं उष्-क] 1 Early morning, dawn. --2 Morning light. --3 Twilight. --4 Saline earth. --5 A cow. --6 Night. --7 A boiler, cooking vessel (स्थाली); cf. उखा. --8 N. of a wife of Bhava (who was a manifestation of Rudra). --9 N. of a daughter of the demon Bāṇa and wife of Aniruddha. [She beheld Aniruddha in a dream and became passionately enamoursd of him. She sought the assistance of her friend Citralekhā, who advised her to have with her the portraits of all young princes living round about her. When this was done, she recognized [] Aniruddha and had him carried to her city, where she was married to him; see अनिरुद्ध also]. --ind. 1 Early in the morning. --2 At night --Comp. --कालः a cock. --पतिः, --रमणः, --ईशः N. of Aniruddha, husband of Uṣā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0344-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उषा स्त्री ओषत्यन्धकारम् उष + क । १ प्रातरादिसन्ध्यासु “वेनी- रनुव्रतमुषास्तिस्रः” ऋ० ८, ४१, ३ । तिस्रप्रातःसायं मध्या- ह्नप्ररूपा उषाः” भा० । “उषा विभातीरनु भासि पूर्व्वीः” ३, ६, ७, “तेजःपरिहानिरुषा भानोरर्द्धोदयं यावत्” वृ० सं० उक्ते २ काले नक्षत्रप्रभाक्षयः काल उषा । तेन पञ्च- पञ्चाशद्घटिकोत्तरमारभ्य सूर्य्यार्द्धोदयपर्य्यन्तः स कालः । लग्नाद्यलाभे उषाकाले यात्रा शस्ता यथाह ज्यो० “प्र- त्युष्टद्युतितारका स्फुटतटी प्राची भवेन्निर्म्मला त्वीष- द्रक्तविलोहितान्तशवला देवैः सदा वाञ्छिता । नो वारं न तिथिं न योगकरणं लग्नञ्च नापेक्षते हत्वा दोषसहस्र सञ्चयमुषा नूनं करोत्युन्नतिमिति” । “तिथ्यादिषु निषिद्धेषु चन्द्रताराविलोमतः । उषां गोधूलियोगं वा स्वीकृत्य गमनं चरेत् । प्राच्यामुषां प्रतीच्याञ्च गोधूलिं वर्जयेन्नृप । दक्षिणेऽभिजितं चैवसुत्तरे च निशां तथा” । “आरक्तविम्बं रजनीविरामं वदन्त्युषायोगमिह प्रवीणाः । व्यासः” “आहुः प्रयातुः सकलार्थसिद्धिः संलक्ष्यते हस्तत- लस्थितेव” ज्यो० त० व्यासः । अन्धकारेण सन्तापकारिण्यां ३ रात्रौ मेदि० “अधिकरुचिरशेषामप्युषां जागरित्वा” माघः । ४ क्षारभूमौ । ततः क्वचित् गौरा० ङीष् । “भस्मन् हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमुष्याम्” भाग० ५ स्त्रीगव्यां हेम० ६ उखायां विश्वः ७ स्थाल्यां रमानाथः । ८ वाणराजसुतायाञ्च तत्र दीर्घादित्वमपि भारतादौ तथैव निर्द्देशात् । तया च यथा अनिरुद्धः पतित्वे- नाप्तः तथा वर्ण्णितं भाग० १० स्क० ६२ अ० यथा (वाणस्य) “तस्योधा नाम दुहिता स्वप्ने प्राद्युम्निना रतिम् । कन्या लम्मतकान्तेन प्रागदृष्टश्रुतेन सा । सा तत्र तमपश्यन्ती क्वासि कान्तेति वादिनी । सखीनां मध्य उत्तस्थौ विह्वला व्रीडिता भृशम् । वाणस्य मन्त्री कुम्भाण्डश्चित्रलेखा च तत्सुता । सख्यपृच्छत् सखीं मूथः कौतूहलसमन्विता । कं त्वं मृगयसे सुभ्रु! कीदृशस्ते मनोरथः । हस्तग्राहं [] न तेऽद्यापि राजपुत्र्युपलक्षये । ऊषोवाच । दृष्टः कश्चिन्नरः स्वप्ने श्यामः कमललोचनः । पीतवासा वृहद्बाहुर्योषितां हृदयङ्गमः । तमहं मृगये कान्तं पाययित्वाऽधरं मधु । क्वापि यातः स्पृहयतीं क्षिप्त्वा मां वृजिनार्णवे । चित्रले- खोवाच । व्यसनमपकर्षामि त्रिलोक्यां यदि भाव्यते । तदानेष्ये नरं! यस्ते मनोहर्त्ता तभादिश । इत्युक्त्वा देव- गन्धर्व्वसिद्धचारणपन्नगान् । दैत्यविद्याधरान् यक्षान् मनुष्यांश्च तथाऽलिखत् । मनुजेषु च सा वृष्णीन् शूर- मानकदुन्दुभिम् । व्यलिखत् रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लज्जिता । अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्येषाऽवाङ्मु- स्वी ह्रिया । सोऽसावसाविति प्राह स्मयमाना महीपते! । चित्रलेखा तमाज्ञाय पौत्रं कृष्णस्य योगिनी । ययौ वि- हायसा राजन । द्वारकां कृष्णपालिताम् । तत्र सुप्तं सुपर्यङ्के प्राद्युम्निं योगमास्थिता । गृहीत्वा शोणित पुरं सख्यै प्रियमदर्शयत् । सा च तं सुन्दरवरं विलोक्य मुदितानना । दुष्प्रेक्ष्ये स्वगृहे पुंसा रेमे प्राद्युम्निना समम् । परार्द्ध्यवासःस्रग्गन्धधूपदीपासनादिभिः । पान- भोजनभक्ष्यैश्च वाक्यैः सुश्रूषयार्च्चितः । गूढः कन्यापुरे शश्वत् प्रवृद्धस्नेहया तया । नाहर्गणान् स वुबुधे ऊषयो- पहृतेन्द्रियः” विस्तरस्तु हरिवं० १७६ अ० । प्रातःकाले अव्य० मेदि० अव्ययत्वात् ततो भवार्थे ट्युल् तुट च् । उषातन तद्भवे त्रि० स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1378-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उषा, स्त्री, (उष + क + टाप् ।) बाणराजसुता । सा तु अनिरुद्धभार्य्या । (यथा, हरिवंशे १७४ । बाणयुद्धे १२ । “बाणस्य दुहिता कन्या तत्रोषा नाम भाविनी” । विस्तृतिस्तु बाणयुद्धशब्दे द्रष्टव्या ।) रात्रिः । इति मेदिनी ॥ स्त्रीगवी । इति हेमचन्द्रः ॥ उखा । स्था- लीति यावत् । इत्यमरटीकायां रमानाथः ॥ (रात्रिशेषः । यथा ज्योतिषे । “उषां गोधूलियोगं वा स्वीकृत्य गमनं चरेत्” ॥)
उषा, व्य, (ओषतीति । उष + क + टाप् ।) रात्रि- शेषः । रात्र्यवसानम् । इत्यमरमेदिन्यौ ॥ सा तु नक्षत्रतेजःपरिहानिमारभ्य भानोरर्द्धोदयं यावत् भवति । यथा, -- “अर्द्धास्तमयात् सन्ध्या व्यक्तीभूता न तारका या- वत् । तेजःपरिहानिरुषा भानोरर्द्धोदयं यावत्” ॥ इति तिथितत्त्वे वराहवचनम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-276-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उषा" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उषाउषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | उषा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उषा 📚 ➤ प्रभात काल, पौ फटना
संस्कृत: पर्याय: प्रत्यूष, अहर्मुख, कल्य, उषस्, प्रत्युषस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उषा 📚प्रभात । वह समय जब दो घंटे रात रह जाय । व्राह्म वेला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उषा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उषा: ओषत्यन्धकारम् - उष्+क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें