🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:39:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कल्याण
kalyāṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कल्याण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मंगल । शुभ । भलाई । यौ॰— कल्याणकारी ।
२. सोना ।
३. संपूर्ण जाति का एक शुद्ध राग । विशेष— यह श्रीराग का सातवाँ पुत्र माना जाता है । इसके गाने का समय रात का पहला पहर है । कोई कोई इसे मेघ राग का पुत्र मानते हैं । इसके मिश्र और शुद्ध मिलकर यमन कल्याण, शुद्ध कल्याण, जयत कल्याण श्रावणी कल्याण, पूरिया कल्याण, कल्याण वराली, कल्याण कामोद, नट कल्याण, श्याम कल्याण, हेम कल्याण, क्षेम कल्याण, भूपाली कल्याणी ये बारह भेद हैं । इसका सरगम यह है— ' ग, म, ध, रि, स, नि, ध, प, म, स, रि, ग' ।
४. एक प्रकार का घृत (वैद्यक) ।
५. सौभाग्य (को॰) ।
६. प्रसन्नता । सुख (को॰) ।
७. संवन्नता (को॰) ।
८. त्यौहार (को॰) ।
९. स्वर्ग (को॰) ।
कल्याण २ वि॰ [स्त्री॰ कल्याणी]
१. शुभ । अच्छा । भला । मंगलप्रद । यौ॰— कल्याणभार्य ।
२. सुंदर (को॰) ।
३. प्रामाणिक । यथार्थ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल्याण mf(ई)n. (g. बह्व्-आदि) beautiful, agreeable, RV.; ŚBr. &c.
illustrious, noble, generous
excellent, virtuous, good (कल्याण voc. ‘good sir’; कल्याणि, ‘good lady’)
beneficial, salutary, auspicious
happy, prosperous, fortunate, lucky, well, right, RV. i, 31, 9; iii, 53, 6; TS.; AV.; ŚBr.; Nir. ii, 3; MBh.; R.
कल्याण m. a particular Rāga (sung at night)
N. of a Gandharva
of a prince (also called Bhaṭṭa-śrī-kalyāṇa)
of the author of the poem Gītā-gaṅgā-dhara
कल्याण n. good fortune, happiness, prosperity
good conduct, virtue (opposed to पाप), ŚBr.; Bhag.; R.; Ragh.; Pañcat.; Mn. iii, 60, 65; Suśr.
a festival, Mn. viii, 292
gold, L.
heaven, L.
N. of the eleventh of the fourteen Pūrvas or most ancient writings of the Jainas, L.
a form of salutation (‘Hail!’ ‘May luck attend you!’), Śāntiś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (263,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल्याण a. (णा or णी f.) [कल्ये प्रातः अण्यते शब्द्यते, अण्-घञ्] 1 Blessed, happy, lucky, fortunate; त्वमेव कल्याणि तयोस्तृतीया R. 6. 29; Me. 109. --2 Beautiful, agreeable, lovely. --3 Excellent, illustrious. --4 Auspicious, salutary, propitious, good; U. 2. 2; कल्याणानां [] त्वमसि महसां भाजनं विश्वमूर्ते Māl. 1. 3. --णं 1 Good fortune, happiness, good, prosperity; कल्याणं कुरुतां जनस्य भगचांश्चंद्रार्धचूडामणिः H. 1. 212; तद्रक्ष कल्याणपरंपराणां भोक्तारमूर्जस्वलमात्मदहं R. 2. 50; 17. 11; Ms. 3. 60; so ˚अभिनिवेशी K. 104. --2 Virtue. --3 Festival. --4 Gold. --5 Heaven. --णी 1 A cow. --2 Holy or sacred cow; R. 1. 87. --3 A young cow, heifer; U. 4. --Comp. --कृत् a. {1} doing good, beneficial, good; Bg. 6. 40. {2} propitious, lucky. {3} virtuous. --धर्मन् a. virtuous. --बीजं a kind of pulse; (Mar. मसुरा). --वचनं a friendly speech, good wishes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0389-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कल्याण न० कल्ये प्रातः अण्यते शब्द्यते अण--घञ् । १ हेम्नि, मेदि० २ मङ्गले । अभिप्रेतार्थसिद्धिर्मङ्गलम् “यस्मिन्नेव कुले नित्यं कल्याणं तत्र वै ध्रुवम्” “पूज्या भूषयितव्याश्च बहुकल्याणमीप्सुभिः” मनुः । “तद्रक्ष कल्याणपरम्पराणाम्” “अन्वमीयत कल्याणं तस्या विच्छिन्नसन्ततिः” रघुः तद्धेतुरपि शङ्खादिकं मङ्गलम् । “कल्याणानां त्वमसि महसां भाजनं विश्वमूर्त्ते!” मालतीमा० । ३ शुभयुक्ते त्रि० अमरः । “कल्याणपञ्चमा रात्रयः कल्याण- पञ्चमीकः पक्षः” सि० कौ० “उदगयने आपूर्व्व- माणे पक्षे कल्याणे नक्षत्रे चौलोपनयनगोदानविवाहाः” आश्व० गृ० १, ४, १, “प्रातिवेश्यानुवेश्यौ च कल्याणे विंशतिद्विजेः” मनुः । स्त्रियां बह्वा० वा ङीष् । “उप- स्थितेयं कल्याणी नाम्नि कीर्त्तित एव यत्” रघुः । “उपो पविष्टः कल्याणीः कथाश्चक्रे मनोरमाः” भा० व० १२४ “उवाच चैनं कल्याण्या वाचा नधुरयोर्जितम्” भा० आ० १७३ अ० । ङीबन्तः ३ माषपर्ण्ण्याम् ४ गवि च राजनि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1828,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कल्याणं, क्ली, (कल्ये प्रातः अण्यते शब्द्यते इति । कल्य + अण् + “अकर्त्तरिचेति” ३ । ३ । १९ । घञ् ।) मङ्गलम् । (यथा, विष्णुपुराणे । १ । १२ । १०२ । “स्थानभ्रंशं न चाप्नोति दिवि वा यदि वा भुवि । सर्व्वकल्याणसंयुक्तो दीर्घकालञ्च जीवति” ॥) तत्पर्य्यायः । श्वः २ श्रेयसम् ३ शिवम् ४ भद्रम् ५ शुभम् ६ भावुकम् ७ भविकम् ८ भव्यम् ९ कुश- लम् १० क्षेमम् ११ शस्तम् १२ । तद्युक्ते त्रि । इत्य- मरः । १ । ४ । २५, २६ ॥ (यथा, मनुः ८ । ३९२ । “प्रातिवेश्यानुवेश्यौ च कल्याणे विंशतिद्विजे” ॥) स्वर्णम् । इति मेदिनीकरहेमचचन्द्रौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-067-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कल्याण" आता है (32)
शिव मंगल । कल्याण । क्षेमरिष्ट कल्याण । मंगल । सौभाग्यस्वस्ति कल्याण हो । मंगल हो । (आशीर्वाद)आभीरी एक संकर रागिनी जो देशकार, कल्याण, श्याम और गुर्जरी को मिलाकर बनाई गई ह…सर्म पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'शर्म' । कल्याण । देहि अवलंब न विलंब अंभोजकर चक्…श्रिय मंगल । कल्याणबुभूषक शुभ, कल्याण, शक्ति आदि का इच्छुकशुभताति कल्याण । मंगल । शुभशुभमंगल सौभाग्य । कल्याणसुस्वधा कल्याण । मंगलसुष्ठुता मंगल । कल्याण । भलाईसौमंगल्य सुमंगल । कल्याणशं कल्याण । मंगलसआदत भलाई । कल्याणकुशलाई कल्याण । क्षेम । खैरियत । कुशलसौस्थय कुशल । क्षेम । कल्याणऋति गतिपथ्य चिकित्सा के कार्य अथवा रोगी के लिये हितकर वस्तु, विशेषतः आहार । वह हलक…मंगल अभीष्ट को सिद्धि । मनोकामना का पूर्ण होनाशस्त शरीर । बदन । जिस्मक्षेम प्राप्त वस्तु की रक्षा । सुरक्षा । यौ—योगक्षेमसूनृत सत्य और प्रिय भाषण (जो जैन धर्मा- नुसार सदाचरण के पाँच गुणों में से एक…सौभाग्य अच्छा भाग्य । अच्छा प्रारब्ध । अच्छी किस्मत । खुशकिस्मती । खुशनसीबीनिःश्रेयस मोक्ष । मुक्तिसुगति मरने के उपरांत होनेवाली उत्तम गति । मोक्षशैवी पार्वतीसुवित सहज में पहुँचने योग्य । सहज में पाने योग्यभला जो अच्छा हो । उत्तम । श्रेष्ठ । जैसे, भला काम । भला आदमीखैरियत कुशल क्षेम । राजीखुशीष्ठचुम चंद्रमानिश्रेयस मोक्षश हिंदी वर्णमाला में व्यंजन का तीसवाँ वर्ण । इसका उच्चारण प्रधानतया तालु…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें