🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:31:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निपुण
nipuṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निपुण वि॰ [सं॰]
१. दक्ष । कुशल । प्रवोण । चतुर । कार्य करने में पटु ।
२. पुर्ण । पुरा (को॰) ।
३. ठीक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निपुण mf(आ)n. (said to be from a √ पुण्), clever, adroit, skilful, sharp, acute, Mn.; MBh.; Suśr.; Kāv. &c.
skilled in, conversant with, capable of (mostly comp. [cf. Pāṇ. ii, 1, 31 and g. शौण्डादि]; but also infin. [Kāv.] loc. [Var.] gen. [Vop. v, 29] or instr. [Pāṇ. ii, 1, 31])
kind or friendly towards (loc. or प्रति, Pāṇ. ii, 3, 43)
delicate, tender, Jātakam.
perfect, complete, absolute (as purity, devotion &c.), Mn.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (550,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निपुण a. 1 Clever, sharp, shrewd, skilful; वयस्य निसर्गनिपुणाः स्त्रियः M. 3. --2 Proficient or skilled in, conversant or familiar with (with loc. or instr.); वाचि निपुणः; वाचा निपुणः. --3 Experienced. --4 Kindly or friendly towards. --5 Acute, fine, delicate, minute, sharp. --6 Complete, perfect, accurate. --णं ind. or निपुणेन 1 Skilfully, cleverly. --2 Perfectly, completely, totally. --3 Exactly, carefully, accurately, minutely; निपुणमन्विष्यन्नुपलब्धवान् Dk. 59. --4 In a delicate manner.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0623-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निपुण त्रि० नि + पुण--क । १ प्रवीणे क्रियासु दक्षे “शिल्पो- पचारयुक्ताश्च निपुणाः पण्ययोषितः” मनुः । “शक्ति- र्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात्” काव्यप्र० २ सूक्ष्मे “दुष्यं वचो मम परं निपुणं विभाव्य” रघुनाथः । श्रेण्यादि० अभूततद्भावेऽर्थे कृतादिना स० । निपुणकृत निपुणीकृते “साधु निपुणाभ्यामासेवायां सप्तम्यप्रतेः” पा० एतद्योगे अर्चायां गम्यमानायां सप्तमी मातरि निपुणः । प्रत्यादियोगे तु न, मातरं प्रति निपुणः” सि० कौ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4071,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निपुणः, त्रि, (नि + पुणं राशीकरणे + क ।) कार्य्य- क्षमः । (यथा, नागानन्दे सूत्रधारोक्तिः । “श्रीहर्षो निपुणः कविः परिषदप्येषा गुण- ग्राहिणी ॥” अन्यच्च, देवीभागवते । १ । ५ । ५९ । “न ते रूपं वेत्तुं सकलभुवने कोऽपि निपुणो न नाम्नां संख्यां ते कथितुमिह योग्योऽस्ति पुरुषः ॥”) तत्पर्य्यायः । प्रवीणः २ अभिज्ञः ३ विज्ञः ४ निष्णातः ५ शिक्षितः ६ वैज्ञानिकः ७ कृत- मुखः ८ कृती ९ कुशलः १० । इत्यमरः । ३ । १ । ४ ॥ संख्यावान् ११ मतिमान् १२ कुशाग्रीयमतिः १३ कृष्टिः १४ विदुरः १५ बुधः १६ दक्षः १७ नेदिष्ठः १८ कृतधीः १९ सुधीः २० विद्वान् २१ कृतकर्म्मा २२ विचक्षणः २३ विदग्धः २४ चतुरः २५ प्रौढः २६ बोद्धा २७ विशारदः २८ सुमेधाः २९ सुमतिः ३० तीक्ष्णः ३१ प्रेक्षावान् ३२ विबुधः ३३ विदन् ३४ । इति राजनिर्घण्टः ॥ विज्ञानिकः ३५ कुशली ३६ । इति शब्द- रत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-884-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निपुण" आता है (35)
पटु प्रवीण । निपुण । कुशल । दक्षदक्ष जिसमें किसी काम को चटपट सुगमतापूर्वक करने की शक्ति हो । निपुण । कुशल ।…चंचुर दक्ष । निपुणकृती कुशल । निपुण । दक्षकृत्यविद् कर्तव्य कर्म जाननेवाला । कर्तव्य में चतुर । कुशल । निपुणहाजिक दक्ष । प्रवीण । निपुणकारीगर[२] हाथ से काम बनाने में कुशल । निपुण । हुनरमंदाहुनरमंद हुनर जाननेवाला । कलाकुशल । निपुणचतुर टेढी चाल चलनेवाला । वक्रगामीपंचम पाँचवाँ । जैसे, पंचम वर्ण, पंचम स्वरविडंग बायबिडंगशीलित बारंबार किया हुआ । अभ्यस्त । प्रयुक्तसंशित सान पर चढ़ाया हुआ । तेज किया हुआ । चोखा या तीखा किया हुआ । टेया हुआ । …दक्षिण वि्॰प्रवीण अच्छा गाने, बजाने या बोलनेवालासमाप्त जिसका अंत हो गया हो । जो खतम या पूरा हो । जैसे,—(क) जब आप अपनी सब बाते…नेदिष्ठ निकट का । पास काविचक्षण प्रकाशवान् । चमकता हुआशिक्षित जिसने शिक्षा पाई हो । पढ़ा लिखावैज्ञानिक वह जो विज्ञान का अच्छा ज्ञाता हो । विज्ञान जाननेवालातत्पर जो कोई काम करने के लिये तैयार हो । उद्यत । मुस्तैद । सन्नद्धमाहिर ज्ञाता । जानकार । तत्वज्ञअभ्यस्त जिसका अभ्यास कीया गया हो । बार बार कीया हुआ । मश्क किया हुआ । जैसे—यह …कृतार्थ जिसका अभिप्राय पूरा हो चुका हो । जो अपने सब काम कर चुका हो । कृतकृत्य …निष्णात किसी विषय का बहुत अच्छा ज्ञाता या जानकार । किसी बात का पूरा पंडितधन्वी धनुर्धर । कमनैतरसज्ञ वह जो रस का ज्ञाता हो । रस जाननेवालावित पु वि॰कमंगर कमान बनानेवाला । कमान- साजकरतबी काम करने वाला । पुरुषार्थीशातिर चालाक । चतुर । उस्ताद । काइयाँसुजान समझदार । चतुर । सयानाउस्ताद गुरु । शिक्षक । अध्यापक । मास्टरहोशियार चतुर । समझदार । बुद्धिमान्सिद्धहस्त जिसका हाथ किसी काम में मँजा हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें