🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:14:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पटु
paṭu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुशल/फुर्तीला (2.10.19) दक्ष · चतुर · पेशल · सूत्थान · उष्ण
परवल के नाम (2.4.155) कुलक · पटोल · तिक्तक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पटु १ वि॰ [सं॰]
१. प्रवीण । निपुण । कुशल । दक्ष । उ॰—नदी नाव पटु प्रश्न अनेका । केवट कुसल उंतर सविवेका ।—मानस, १ ।४१ ।
२. चतुर । चालाक । होशियार ।
३. धूर्त । छलिया । मक्कार । फरेबी ।
४. निष्ठुर । अत्यंत कठोर ह्वदयवाला ।
५. रोगरहीत । तंदुरुस्त । स्वस्थ ।
६. तीक्षण । तीखा । तेज ।
७. उग्र । प्रचंड ।
८. स्फुट । प्रकाशित । व्यक्त ।
९. सुंदर । मनोहर । उ॰—(क) रघुपति पटु पालकी मँगाई । तुलसी (शब्द॰) । (ख) पौढ़ाये पटु पालने सिसु निरखि मगन मन मोद ।—तुलसी (शब्द॰) ।
पटु २ संज्ञा पुं॰
१. नमक ।
२. पांशुलवण । पाँगा नोन ।
३. परवल ।
४. परवल के पत्ते ।
५. करेला ।
६. चिरचिटा नाम की लता ।
७. चीनी कपूर ।
८. जीरा ।
९. बच ।
१०. नक- छिकनी ।
११. छत्रक । कुकुरमुत्ता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पटु mf(उ, or वी)n. (√ पट्?) sharp, pungent, acrid, harsh, shrill, keen, strong, intense, violent, MBh.; Kāv. &c.
smart, clever, skilful, crafty, cunning, ib.
great or strong in, fit for, able to
capable of (loc. or comp.), ib.
saline (cf. त्रि-)
cruel, hard, L.
healthy, L.
eloquent, L. (cf. वाक्-)
clear, manifest, L.
पटु m. Trichosanthes Dioeca or its leaf, L.
Momordica Charantia, L.
Nigella Indica, L.
a kind of perfume, L.
a species of camphor, L.
N. of a man, Pravar.
of a poet, Cat.
(pl.) of a people, MārkP.
of a caste, VP.
पटु m. n. a mushroom, L.
पटु n. salt, pulverized s˚, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (579,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पटु a. (टु or ट्वी f.; compar. पटीयस्, superl. पटिष्ठ) 1 Clever, skilful, dexterous, proficient (usually with a loc.); वाचि पटुः &c. --2 Sharp, acrid, pungent. --3 Sharp, smart (as intellect), intelligent. --4 Violent, strong, sharp, intense; अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरंपरा V. 4. 1; U. 4. 3. --5 Shrill, clear, sharp-sounding; किमिदं पटुपटहशंखमिश्रो नांदीनादः Mu. 6; पटुपटहध्वनिभिर्विनीतनिद्रः R. 9. 71, 73; Māl. 5. 4. --6 Apt, disposed; [] Śi. 15. 43. --7 Harsh, cruel, hardhearted. --8 Sly, cunning, crafty, roguish. --9 Healthy, sound. --10 Active, busy. --11 Eloquent, talkative. --12 Blown, expanded. --13 Hard, rough, fierce. --14 Contumelious (as a speech). --टुः, --टु n. A mushroom. (छत्रा). --दु n. Salt. --Comp. --कल्प, --देशीय a. pretty clever, tolerably sharp. --रूप a. very clever.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0659-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पटु न० पट--उन् । १ छत्रायां २ लबणे च मेदि० ३ पांशुलबणे रत्नमा० । ४ पटोले पु० अमरः ५ पटोलपत्रे न० विश्वः । ६ काण्डीरलतायां ७ कारवेल्ले ८ चोरके पु० राजनि० । ९ दक्षे १० नीरोगे ११ चतुरे त्रि० मेदि० । १२ तीक्ष्णे १२ स्फुटे त्रि० हेमच० १४ निष्ठुरे त्रि० जटा० । १५ धूर्त्ते त्रिका० । गुणवचनत्वात् स्त्रियां ङीप् । ततः भावे अण् पादव न० त्व पटुत्व तल् पटुता स्त्री दक्षतायाम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4200,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पटु, क्ली, (पाटयति । पट गतौ ण्यन्तः । “फलिपा- टीति ।” उणां । १ । १९ । इति उः पटादेशश्च ।) छत्रा । लवणम् । इति मेदिनी ॥ पांशुलवणम् । इति रत्नमाला ॥
पटुः, पुं, (पाटयतीति । पट् + णिच् + “फलि- पाटीति ।” उणां । १ । १९ । इति उः पटा- देशश्च ।) पटोलः । इत्यमरः । २ । ४ । १५५ ॥ पटोलपत्रम् । इति विश्वः ॥ काण्डीरलता । कारवेल्लः । चोरकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
पटुः, त्रि, (पाटयतीति । पट गतौ । ण्यन्तः । “फलिपाटीति ।” उणां । १ । १९ । इति उः पटा- देशश्च ।) दक्षः । (यथा, रघुः । ९ । ४६ । “अनुभवन् नवदोलमृतूत्सवं [] पटुरपि प्रियकण्ठजिघृक्षया । अनयदासनरज्जुपरिग्रहे भुजलतां जडतामबलाजनः ॥”) नीरोगः । चतुरः । इति मेदिनी ॥ (मधुरः । यथा, रघुः । ९ । ७३ । “कुम्भपूरणभवः पटुरुच्चै- रुच्चचार निनदोऽम्भसि तस्याः ॥”) तीक्ष्णः । स्फुटः । इति हेमचन्द्रः ॥ निष्ठुरः । इति जटाधरः ॥ धूर्त्तः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-018-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पटु" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें