🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:34:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पटु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पटु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पटु

अर्थ: चतुर, कुशल, दक्ष

संस्कृत: अमन्दः, औषधम् · पर्याय: कुलक, पटोल, तिक्तक

व्युत्पत्ति: पट् + णिच् + उ, पटादेशः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पटु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पटु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. पटु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पटु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापटुपटुनीपटूनि
द्वितीयापटुपटुनीपटूनि
तृतीयापटुनापटुभ्याम्पटुभिः
चतुर्थीपटुने / पटवेपटुभ्याम्पटुभ्यः
पञ्चमीपटुनः / पटोःपटुभ्याम्पटुभ्यः
षष्ठीपटुनः / पटोःपटुनोः / पट्वोःपटूनाम्
सप्तमीपटुनि / पटौपटुनोः / पट्वोःपटुषु
सम्बोधनहे पटु / हे पटोहे पटुनीहे पटूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पटु
पटु
paṭu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुशल/फुर्तीला (2.10.19) दक्ष · चतुर · पेशल · सूत्थान · उष्ण
परवल के नाम (2.4.155) कुलक · पटोल · तिक्तक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पटु १ वि॰ [सं॰]
१. प्रवीण । निपुण । कुशल । दक्ष । उ॰—नदी नाव पटु प्रश्न अनेका । केवट कुसल उंतर सविवेका ।—मानस, १ ।४१ ।
२. चतुर । चालाक । होशियार ।
३. धूर्त । छलिया । मक्कार । फरेबी ।
४. निष्ठुर । अत्यंत कठोर ह्वदयवाला ।
५. रोगरहीत । तंदुरुस्त । स्वस्थ ।
६. तीक्षण । तीखा । तेज ।
७. उग्र । प्रचंड ।
८. स्फुट । प्रकाशित । व्यक्त ।
९. सुंदर । मनोहर । उ॰—(क) रघुपति पटु पालकी मँगाई । तुलसी (शब्द॰) । (ख) पौढ़ाये पटु पालने सिसु निरखि मगन मन मोद ।—तुलसी (शब्द॰) ।
पटु २ संज्ञा पुं॰
१. नमक ।
२. पांशुलवण । पाँगा नोन ।
३. परवल ।
४. परवल के पत्ते ।
५. करेला ।
६. चिरचिटा नाम की लता ।
७. चीनी कपूर ।
८. जीरा ।
९. बच ।
१०. नक- छिकनी ।
११. छत्रक । कुकुरमुत्ता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पटु mf(उ, or वी)n. (√ पट्?) sharp, pungent, acrid, harsh, shrill, keen, strong, intense, violent, MBh.; Kāv. &c.
smart, clever, skilful, crafty, cunning, ib.
great or strong in, fit for, able to
capable of (loc. or comp.), ib.
saline (cf. त्रि-)
cruel, hard, L.
healthy, L.
eloquent, L. (cf. वाक्-)
clear, manifest, L.
पटु m. Trichosanthes Dioeca or its leaf, L.
Momordica Charantia, L.
Nigella Indica, L.
a kind of perfume, L.
a species of camphor, L.
N. of a man, Pravar.
of a poet, Cat.
(pl.) of a people, MārkP.
of a caste, VP.
पटु m. n. a mushroom, L.
पटु n. salt, pulverized s˚, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (579,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पटु a. (टु or ट्वी f.; compar. पटीयस्, superl. पटिष्ठ) 1 Clever, skilful, dexterous, proficient (usually with a loc.); वाचि पटुः &c. --2 Sharp, acrid, pungent. --3 Sharp, smart (as intellect), intelligent. --4 Violent, strong, sharp, intense; अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरंपरा V. 4. 1; U. 4. 3. --5 Shrill, clear, sharp-sounding; किमिदं पटुपटहशंखमिश्रो नांदीनादः Mu. 6; पटुपटहध्वनिभिर्विनीतनिद्रः R. 9. 71, 73; Māl. 5. 4. --6 Apt, disposed; [] Śi. 15. 43. --7 Harsh, cruel, hardhearted. --8 Sly, cunning, crafty, roguish. --9 Healthy, sound. --10 Active, busy. --11 Eloquent, talkative. --12 Blown, expanded. --13 Hard, rough, fierce. --14 Contumelious (as a speech). --टुः, --टु n. A mushroom. (छत्रा). --दु n. Salt. --Comp. --कल्प, --देशीय a. pretty clever, tolerably sharp. --रूप a. very clever.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0659-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पटु न० पट--उन् । १ छत्रायां २ लबणे च मेदि० ३ पांशुलबणे रत्नमा० । ४ पटोले पु० अमरः ५ पटोलपत्रे न० विश्वः । ६ काण्डीरलतायां ७ कारवेल्ले ८ चोरके पु० राजनि० । ९ दक्षे १० नीरोगे ११ चतुरे त्रि० मेदि० । १२ तीक्ष्णे १२ स्फुटे त्रि० हेमच० १४ निष्ठुरे त्रि० जटा० । १५ धूर्त्ते त्रिका० । गुणवचनत्वात् स्त्रियां ङीप् । ततः भावे अण् पादव न० त्व पटुत्व तल् पटुता स्त्री दक्षतायाम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4200,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पटु, क्ली, (पाटयति । पट गतौ ण्यन्तः । “फलिपा- टीति ।” उणां । १ । १९ । इति उः पटादेशश्च ।) छत्रा । लवणम् । इति मेदिनी ॥ पांशुलवणम् । इति रत्नमाला ॥
पटुः, पुं, (पाटयतीति । पट् + णिच् + “फलि- पाटीति ।” उणां । १ । १९ । इति उः पटा- देशश्च ।) पटोलः । इत्यमरः । २ । ४ । १५५ ॥ पटोलपत्रम् । इति विश्वः ॥ काण्डीरलता । कारवेल्लः । चोरकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
पटुः, त्रि, (पाटयतीति । पट गतौ । ण्यन्तः । “फलिपाटीति ।” उणां । १ । १९ । इति उः पटा- देशश्च ।) दक्षः । (यथा, रघुः । ९ । ४६ । “अनुभवन् नवदोलमृतूत्सवं [] पटुरपि प्रियकण्ठजिघृक्षया । अनयदासनरज्जुपरिग्रहे भुजलतां जडतामबलाजनः ॥”) नीरोगः । चतुरः । इति मेदिनी ॥ (मधुरः । यथा, रघुः । ९ । ७३ । “कुम्भपूरणभवः पटुरुच्चै- रुच्चचार निनदोऽम्भसि तस्याः ॥”) तीक्ष्णः । स्फुटः । इति हेमचन्द्रः ॥ निष्ठुरः । इति जटाधरः ॥ धूर्त्तः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-018-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पटु" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पटुपटु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पटु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | पटु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पटु 📚 ➤ चतुर, कुशल, दक्ष
संस्कृत: अमन्दः, औषधम् · पर्याय: कुलक, पटोल, तिक्तक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पटु 📚प्रवीण । निपुण । कुशल । दक्ष🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पटु
कुशल/फुर्तीला (२.१०.१९) — दक्ष, चतुर, पेशल, सूत्थान, उष्ण
परवल के नाम (२.४.१५५) — कुलक, पटोल, तिक्तक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पटु: पट् + णिच् + उ, पटादेशः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें