🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:59:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुलक
kulaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
संघ का मुखिया (2.10.5) कुलश्रेष्ठी
परवल के नाम (2.4.155) पटोल · तिक्तक · पटु
कुचला/कटु-तेंदू के नाम (2.4.39) काकेन्दु · काकतिन्दुक · काकपीलुक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुलक १ वि॰ [सं॰] अच्छे कुल, खानदान का [को॰] ।
कुलक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मकर तेदुआ नाम का वृक्ष ।
२. कुचिला ।
३. परवल या उसकी लता ।
४. हरा साँप ।
५. दीपक ।
६. श्रेणी या समूह का प्रधान [को॰] ।
७. समूह [को॰] ।
८. बल्मीक । बाँबी ।
९. संस्कृत में गद्य लिखने का एक ढंग ।
१०. संस्कृत में कविता लिखने का एक विशेष ढंग । उ॰— यद्यपि हिंदी में इस ढंग की कविता का प्रचार नहीं है, तथापि अन्य भाषाओं में (जैसे, संस्कृत में कुलक, अंग्रेजी में ब्लेकवर्स, बँगला में अमित्राक्षर छंद आदि) इसका उपयुक्त प्रचार है ।—करुणा॰, (सू॰) । विशेष—कुलक में ५ से १४ तक एक साथ अन्वित पद्य या कविताएँ होती हैं । व्याकरण की दृष्टि से इनका वाक्यविन्यास और बंधान ऐसा होता है कि सब एक ही वाक्य में लिखा जा सकता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुलक n. ifc. a multitude, BhP. v, 7, 11
the stone of a fruit, Car.
a sort of gourd (Trichosanthes dioeca), L.
a collection of three or four [Rājat.] or five [Sāh.] stanzas in which the government of verb and noun is carried throughout (contrary to the practice of closing the sense with each verse)
a kind of prose composition with few compound words
कुलक m. the chief of a guild, L.
any artisan of eminent birth, L.
an ant-hill, mole-hill, L.
a sort of mouse
a green snake, L.
a kind of ebony (Diospyros tomentosa), L.
another species of ebony (commonly Ku-pīlu), Bhpr.
another plant (commonly मरुवक, शुक्ल-पुष्प, तिलक), L.
कुलक m. pl. N. of the Śūdras in Kuśa-dvīpa, BhP. v, 20, 16.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (295,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुलक a. Of good family, of good birth. --कः 1 The chief of a guild. --2 Any artisan of eminent birth. --3 An ant-hill. --कं 1 A collection, multitude. --2 A number of verses in grammatical connection; (the number of verses ranging from {5} to 15 and the whole forming one sentence); e. g. see Śi. 1. 4-10, R. 1. 5-9; so Ku. 1. 1-16. --3 A kind of prose composition with few compounds.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0413-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुलक न० कुल--क कौ लीयते ली--ड वा ततः संज्ञायां कन् । १ पटोललतायां २ परस्परसंवद्धश्लोकपञ्चके च मेदि० “कलापकं चतुर्भिश्च पञ्चभिः कुलकं मतम्” सा० द० । ३ काकेन्दौ पु० अमरः ४ वल्मीके पु० ५ कुलश्रेष्ठे त्रि० मेदि० ६ मरुवकवृक्षे पु० रत्नमा० । ७ हरितसर्थे पुंस्त्री० राजनि० । ८ कुपीलौ पु० मावप्र० । ९ शिल्पिकुलप्रधाने त्रि० भरतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2128,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुलकं, क्ली, (कौ भूमौ लीयते । कु + ली + डः । संज्ञायां कन् ।) पटोललता । सम्बद्धश्लोकसमूहः । इति मेदिनी ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे ६ । २८७ । “कलापकं चतुर्भिश्च तदूर्द्धं कुलकं मतम्” ॥ पटोलार्थे यथा, -- “करीरं कुलकं नन्दी” इति वाभटे सूत्रस्थाने । ६ अः । कुलकं पटोलभेदः । तित्पल्ला इति ख्यातम् ॥ इति तट्टीका ॥)
कुलकः, पुं, (कुल् + संज्ञायां कन् ।) काकेन्दुः । इत्यमरः । २ । ४ । ३९ ॥ वल्मीकः । कुलश्रेष्ठः । इति मेदिनी ॥ मरुवकवृक्षः । इति रत्नमाला ॥ हरितसर्पः । इति राजनिर्घण्टः ॥ कुपीलुः । इति भावप्रकाशः ॥ शिल्पिकुलप्रधानः । इत्यमरटी- कायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-152-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुलक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें