🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:01:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तिक्तक
tiktaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
परवल के नाम (2.4.155) कुलक · पटोल · पटु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तिक्तक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पटोल । परवल ।
२. चिरति । चिरायता ।
३. काला खैर ।
४. इंगुदी ।
५. नीम ।
६. कुटज । कुरौया ।
७. तिक्त रस (को॰) ।
तिक्तक २ वि॰ तीता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिक्तक mfn. bitter, (n.) anything having a bitter flavour, R. ii; Suśr. (with सर्पिस् = ˚क्त-घृत, iv, 9, 9)
तिक्तक m. Terminalia Catappa, Bhpr.
Trichosanthes dioeca, L.
Agathotes Chirayta, L.
a sort of Khadira, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (446,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिक्तक a. Bitter. --कः 1 The Khadira tree. --2 N. of several plants.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0537-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिक्तक पु० तिक्त + संज्ञायां कन् । १ पटोले अमरः २ चिरतिक्ते (चिराता) शब्दर० । ३ कृष्णखदिरे शब्दमा० । ४ इङ्गुदी- वृक्षे भावप्र० । एतेषां तिक्तरसत्वात्तथात्वम् स्वार्थे क । तिक्तरसे पु० तद्वति त्रि० स्त्रियां कापि अत इत्त्वम् तिक्तिका
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3288,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिक्तकः, पुं, (तिक्तेन तिक्तरसेन कायतीति । कै + कः ।) पटोलः । इत्यमरः । २ । ४ । १५५ ॥ चिरतिक्तः । इति शब्दरत्नावली ॥ चिरता इति भाषा ॥ (यथा, वाभटे चिकित्सितस्थाने । ३ । “पित्तकासे तनुकफे त्रिवृतां मधुरैर्युताम् । युञ्ज्यात् विरेकाय युतां घनश्लेष्मणि तिक्तकैः ॥”) कृष्णखदिरः । इति शब्दमाला । इङ्गुदीवृक्षः । [] इति भावप्रकाशः ॥ (तिक्तप्रधाने, त्रि । यथा, सुश्रुते । ४ । २४ । “निम्बश्च तिक्तके श्रेष्ठः कषाये खदिरस्तथा ॥”) द्रव्याणां गणः । यथा चक्रपाणिसंग्रहे ज्वरा- धिकारे । “तृष्यते सलिलञ्चोष्णं दद्याद्वातकफज्वरे । मद्योत्थे पैत्तिके वापि शीतलं तिक्तकैः शृतम् ॥” “मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः । शृतशीतं जलं दद्यात् पिपासाज्वरशान्तये ॥” “तिक्तकैः शृतमिति यदुक्तं तदाह मुस्तेत्यादि ।” इति तट्टीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-615-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें