🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:55:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तिक्तक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तिक्तक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तिक्तक

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: पटोलः · पर्याय: कुलक, पटोल, पटु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तिक्तक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तिक्तक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तिक्तक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातिक्तकःतिक्तकौतिक्तकाः
द्वितीयातिक्तकम्तिक्तकौतिक्तकान्
तृतीयातिक्तकेनतिक्तकाभ्याम्तिक्तकैः
चतुर्थीतिक्तकायतिक्तकाभ्याम्तिक्तकेभ्यः
पञ्चमीतिक्तकात् / तिक्तकाद्तिक्तकाभ्याम्तिक्तकेभ्यः
षष्ठीतिक्तकस्यतिक्तकयोःतिक्तकानाम्
सप्तमीतिक्तकेतिक्तकयोःतिक्तकेषु
सम्बोधनहे तिक्तकहे तिक्तकौहे तिक्तकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तिक्तक
तिक्तक
tiktaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
परवल के नाम (2.4.155) कुलक · पटोल · पटु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तिक्तक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पटोल । परवल ।
२. चिरति । चिरायता ।
३. काला खैर ।
४. इंगुदी ।
५. नीम ।
६. कुटज । कुरौया ।
७. तिक्त रस (को॰) ।
तिक्तक २ वि॰ तीता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिक्तक mfn. bitter, (n.) anything having a bitter flavour, R. ii; Suśr. (with सर्पिस् = ˚क्त-घृत, iv, 9, 9)
तिक्तक m. Terminalia Catappa, Bhpr.
Trichosanthes dioeca, L.
Agathotes Chirayta, L.
a sort of Khadira, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (446,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिक्तक a. Bitter. --कः 1 The Khadira tree. --2 N. of several plants.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0537-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिक्तक पु० तिक्त + संज्ञायां कन् । १ पटोले अमरः २ चिरतिक्ते (चिराता) शब्दर० । ३ कृष्णखदिरे शब्दमा० । ४ इङ्गुदी- वृक्षे भावप्र० । एतेषां तिक्तरसत्वात्तथात्वम् स्वार्थे क । तिक्तरसे पु० तद्वति त्रि० स्त्रियां कापि अत इत्त्वम् तिक्तिका
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3288,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिक्तकः, पुं, (तिक्तेन तिक्तरसेन कायतीति । कै + कः ।) पटोलः । इत्यमरः । २ । ४ । १५५ ॥ चिरतिक्तः । इति शब्दरत्नावली ॥ चिरता इति भाषा ॥ (यथा, वाभटे चिकित्सितस्थाने । ३ । “पित्तकासे तनुकफे त्रिवृतां मधुरैर्युताम् । युञ्ज्यात् विरेकाय युतां घनश्लेष्मणि तिक्तकैः ॥”) कृष्णखदिरः । इति शब्दमाला । इङ्गुदीवृक्षः । [] इति भावप्रकाशः ॥ (तिक्तप्रधाने, त्रि । यथा, सुश्रुते । ४ । २४ । “निम्बश्च तिक्तके श्रेष्ठः कषाये खदिरस्तथा ॥”) द्रव्याणां गणः । यथा चक्रपाणिसंग्रहे ज्वरा- धिकारे । “तृष्यते सलिलञ्चोष्णं दद्याद्वातकफज्वरे । मद्योत्थे पैत्तिके वापि शीतलं तिक्तकैः शृतम् ॥” “मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः । शृतशीतं जलं दद्यात् पिपासाज्वरशान्तये ॥” “तिक्तकैः शृतमिति यदुक्तं तदाह मुस्तेत्यादि ।” इति तट्टीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-615-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तिक्तकतिक्तक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तिक्तक 📚 ➤ पटोल । परवल उमा-कोश
संस्कृत: पटोलः · पर्याय: कुलक, पटोल, पटु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तिक्तक 📚पटोल । परवल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तिक्तक
परवल के नाम (२.४.१५५) — कुलक, पटोल, पटु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬