🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:16:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उष्ण
uṣṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुशल/फुर्तीला (2.10.19) दक्ष · चतुर · पेशल · पटु · सूत्थान
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उष्ण १ वि॰ [सं॰]
१. तप्त । गरम ।
२. तासीर में गरम । उ॰— यह औषध उष्ण है ।
३. सरगरम । फुर्तीला । तेज । आलस्यरहित ।
उष्ण २ संज्ञा पुं॰
१. ग्रीष्म ऋतु ।
२. प्याज ।
३. एक नरक का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उष्ण mf(आ, rarely ई)n. (Uṇ. iii, 2) hot, warm
ardent, passionate, impetuous, RV. x, 4, 2; AV. vi, 68, 1; viii, 9, 17; ŚBr.; ChUp.; Suśr.; Mn. &c.
pungent, acrid
sharp, active, L.
उष्ण (अस्), m. onion, L.
N. of a man, VP.
उष्ण (अस्, अम्),m. n. heat, warmth, the hot season (June, July), Mn. xi, 113; Śak.; Daś. &c.
any hot object, MBh.
N. of certain positions in the retrograde motion of the planet Mars, VarBṛS.
N. of a Varṣa, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (220,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उष्ण a. [उष्-नक् Uṇ. 3. 2] 1 Hot, warm; ˚अंशुः, ˚करः &c. --2 Sharp, strict, active; आददे नातिशीतोष्णो नभस्वानिव दक्षिणः R. 4. 8 (where उष्ण has sense 1 also). --3 Pungent, acrid (as a रस). --4 Clever, sharp. --5 Choleric, warm, passionate. --ष्णः, --ष्णं 1 Heat, warmth. --2 The hot season (ग्रीष्म); Ms. 11. 114. --3 Sunshine. --4 A deep or feverish sigh. --ष्णः An onion. --ष्णा 1 Warmth, heat. --2 Consumption. --3 Bile. --Comp. --अंशुः, --करः, --गुः, --दीधितिः, --रश्मिः, --रुचिः ‘hot-rayed’, the sun; R. 5. 4, 8. 30; Ku. 3. 25. --अभिगमः, --आगमः, --उपगमः approach of heat, hot season. --असहः the cold season. --उदकं warm or hot water. --कालः, --गः the hot season. --करण a. heating. --नदी the hot river वैतरणी or the river of hell. --बाष्पः {1} tears. {2} hot vapour. --वारणः --णं an umbrella, parasol; यदर्थमंभोजमिवोष्णवारणं Ku. 5. 52. --वीर्यः Delphinus Gangeticus.
उष्ण, उष्णक, उष्मन् see under उष्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0343-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उष्ण पु० उष + नक् । १ ग्रीष्मे, ऋतौ, २ आतपे, ३ पलाण्डौ ४ नरकभेदे, ५ शीतविरोधिस्पर्शेच । अर्श० अच् । ६ तद्वति, ७ आलस्यरहिते ८ दक्षे च त्रि० । “सूतके मृतके चैव न स्नायादुष्णवारिणा” स्मृतिः “आददे नातिशीतोष्णः नभ स्वानिव दक्षिणः” रघुः “अभीक्ष्णमुष्णैरपि तस्य सोष्मणः” “म्लापयन्नभिमानोष्णैर्वनमालां सुखानिलैः” माघः ९ तापे पु० मुष्णन्तमुष्णं ततिभिस्तरूणाम्” माघः “उष्णं तापम्” मल्लि० । तत्र ग्रीष्मस्य सूर्य्यतापाधिक्यवत्त्वात् उष्णत्वम् “ग्रीष्मातीव्रकरोभानुर्न हेमन्ते तथाविधः” इति मयप्रश्ने “अत्या सन्नतया तेन ग्रीष्मेतीव्राः कराः रवेः । देवभागे- ऽसुराणान्तु हेमन्ते मन्दताऽन्यथा” सू० सि० तथैवोक्तेः । विवृतञ्चेदं रङ्गनाथेन “तेन उत्तरदक्षिणगोलयोः सूर्य- स्योत्तरदक्षिणसञ्चाररूपकारणेनेत्यथैः । देवभागे जम्बूद्वीपे अत्यासन्नतया सूर्यस्यात्यन्तनिकटस्थत्वेन ग्रीष्मे ग्रीष्मर्त्तौ सूर्य्यस्य तेजोगोलकस्थकिरणास्तीक्ष्णा अत्युष्णाः । असु राणां देवभाग इत्यस्य समन्वयाद्दैत्यानां भागे समुद्राद्द- क्षिणप्रदेशे हेमन्ते हेमन्तर्त्तो तुकारात् सूर्य्यस्यात्युष्णाः किरणाः सूर्य्यस्यात्यासन्नत्वात् । अन्यथा सूर्य्यस्य दूर- स्थत्वे मन्दता किरणानामुष्णताभावः । देवभागे हेमन्तर्त्तौ कराणां मन्दता । अतएव तत्र शीताधिक्यम्, दैत्यभागे ग्रीष्मे कराणां मन्दता शीताधिक्य च । तथाच देव- भागे दक्षिणगोले सूर्य्यस्य दूरस्थत्वमुत्तरगोले निकट- स्थत्वं मध्यगतदेशानां क्रमेणाघिकाल्पत्वादीति भावः” । अतएवोक्तं मेषकर्कटयोर्मध्ये गाढं तपति भास्करः” ति० त० पु० । एतच्च देवभाग एव नासुरभागे, ग्रीष्म [] ऋतुश्च ज्यैष्ठाषाडात्मकः । “मधुश्च माधवश्च वासन्तिकावृतुः शुक्रश्च शुचिश्च ग्रीष्मर्त्तुः” काल० मा० इष्टकोपधानमन्त्रोक्तेः । ततो भावे इमनिच् । उष्णिमन् पु० तल् उष्णता स्त्री त्व उष्णत्व न० ष्यञ् औष्ण्य न० । उष्णस्पर्शे स्वार्थे कन् उष्णस्पर्शाद्यर्थे । उष्णस्पर्शस्तु तेजसोगुणः “स्पर्श उष्ण- स्तेजसस्तु” भाषोक्तेः जलादीनां तेजःसंयोगविशेषादौ- पाधिकः । देहस्य तथात्वे कारणमूष्मन्शब्दे वक्ष्यते गुणव- चनत्वात् प्रकारे द्वित्वम् उष्णोष्ण उष्णप्रकारे । “उष्णो- ष्णशीकरसृजः” माघः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1380-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उष्णः, पुं, (उष दाहे + “इण्षिञ्जिदीङुष्यविभ्योनक्’ । ३ । २ । इति उणादिसूत्रेण नक् ।) ग्रीष्मऋतुः । तत्पर्य्यायः । ग्रीष्मः २ उष्मकः ३ निदाघः ४ उष्णो- पगमः ५ उष्णागमः ६ तपः ७ । इत्यमरः ॥ आ- तपः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, सुश्रुते चिकित्- सितस्थाने २४ अध्यायः । “उष्णे हैमे वसन्तेच कामं ग्रीष्मे तु शीतलम्” । क्वचित् क्लीवलिङ्गान्तोऽपि दृश्यते । यथा महाभारते संवर्त्तमरुत्तीये । १४ । ८ । ९ । “नोष्णं न शिशिरस्तत्र न वायुर्न च भास्करः” । अग्निः । सूर्य्यः । यथा, मनुः ११ । ११३ । “उष्णे वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम्” । (“उष्णे आदित्ये मेघे च वर्षति” इति तट्टीकायां कुल्लुकभट्टः ॥) पलाण्डुः । इति राजनिर्घण्टः ॥ उष्णवीर्य्यद्रव्यगुणाः । पित्तबलकारित्वम् । लघु- त्वम् । वातश्लेष्मनाशित्वच्च । इति राजवल्लभः ॥
उष्णः, त्रि, (उष् + नक् ।) निरालस्यव्यक्तिः । तत्प- र्य्यायः । दक्षः २ चतुरः ३ पेशलः ४ पटुः ५ सूत्थानः ६ । इत्यमरः । अशीतः । इति मेदिनी ॥ (यथा मनुः । ३ । २३७ । “यावदुष्णं भवत्यन्नं यावदश्नाति वाग्यतः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-277-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उष्ण" आता है (37)
तप्त तपाया या तपा हुआ । जलता हुआ । तापित । गरम । उष्णअहिम जो शीतल न हो । उष्ण । यौ॰.—अहिनकर, अहिमतेजा, अहिमदीधिति, अहिमद्युति, अ…पाची एक प्रकार की लता जिसे वैद्यक में कटु- तिक्त, कषाय, उष्ण, वातविकार, प्र…सैंहली एक प्रकार की पीपल । सिंहली पीपल । विशेष—वैद्यक के अनुसार यह कटु, उष्ण,…तापयान उष्ण । जलता हुआवह्निक उष्णता । गरमीशीतेतर शीत से भिन्न । गरम । उष्णबालमूलक छोटी ओर कच्ची मूली । विशेष—वैद्यक के अनुसार यह कटु, उष्ण, तीक्ष्ण, तथा…ताती गरम । उष्णतत्ता पु वि॰ जलता या तपता हुआ । गरम । उष्ण । मुहा॰—तत्ता तवा = जो बात बात पर…हार्र उष्ण । गरम । तप्तकाशनिव अग्निमय । उष्णहार्रा उष्ण । तप्तचंडवान् उष्णभद्रदंती दंती वृक्ष का एक भेद । विशेष—वैद्यक में इसे कटु, उष्ण, रेचक और कृमि, श…तपु अग्नि । आगपीलु एक फलदार वृक्ष जिसे पीला या पीलू कहते हैं । विशेष—वैद्यक के अनुसार इसक…क्वथित उबाला हुआ । औटाया हुआकंकुष्ठ एक प्रकार की पहाड़ी मिट्टी । विशेष—भावप्रकाश के अनुसार यह हिमालय के शि…ग्रीष्म गरमी की ऋतु । विशेष—कुछ लोग बैसाख और जेठ तथा कुछ लोग जेठ और आषाढ़ मास …महाकरंज एक प्रकार का करंज जो बड़ा होता है । विशेष—इसका व्यवहार औषध रूप में होत…मेथी मसाले और ओषध में काम आनेवाला । एक बहुप्रसिद्ध छोटा पौधा और उसका फल । व…वैदुर्य धूमिल रंग का एक प्रकार का रत्न या बहुमूल्य पत्थर जिसे 'लहसुनिया' कहते …गरम इसकी पत्तियाँ पान के आकार की गोल गोल होती हैं । इसकी गाँठों में से जटाएँ नि…जीरा डेढ़ दो हाथ ऊँचा एक पौधा । विशेष—इसमें सौंफ की तरह फूलों के गुच्छे लंब…ताता † वि॰परवल एक लता जो टट्टियों पर चढाई जाती है और जिसके फलों की तरकारी होती है । व…मजीठ एक प्रकार की लता जो लाल रंग बनाने और औषध के काम मैं प्रयुक्त होती है ।…सालम मिश्री संज्ञा स्त्री॰ सुधामूली । अमृतोत्य़ा । वीरकंदा । विशेष—यह एक प्र…धतूरा दो तीन हाथ ऊँचा एक पौधा जिसके पत्ते सात आठ अंगुल तक लंबे और पाँच छह अं…पिठवन एक प्रसिद्ब लता जो औषध के काम में आती है । पिठौनी । पृष्ठपर्णी । विशेष…गनियारी या शमी की तरह का एक पौधा या झाड़ जिसे अगेंथ या छोटी अरनी (अरणी) भी क त…तेजपत्ता दारचीनी की जाति का एक पेड़ जो लंका, दारजिलिंग, काँगडा़ जयंतिथा और खासी…सर्माष्ठल कोकुआ नाम का कँटीला पौधा जो प्रायः पश्चिम में नदियों के किनारो होता है…व्याघ्रघंटा किंकिणी या गोविंदी नाम की लता जो कोंकण प्रदेश में अधिकता से होती है । …पित्तप्रकोपी पित्त को बढाने या कुपित करनेवाला (द्रव्य) । (वस्तु) जिसके भोजन से पित्…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें