🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:48:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ग्रीष्म
grīṣma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग्रीष्म संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गरमी की ऋतु । विशेष—कुछ लोग बैसाख और जेठ तथा कुछ लोग जेठ और आषाढ़ मास को ग्रीष्म ऋतु मानते हैं । संक्रांति के हिसाब से वृष और मिथुन की संक्रांति भर ग्रीष्म ऋतु मानी जाती है । पर्या॰—उष्णाक । ऊष्ण । ऊष्मागम । निदाव । तप । धर्म । तापन, आदि ।
२. उष्ण । गरम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रीष्म m. (√ ग्रस्, Uṇ.) the summer, hot season (the months Śuci and Śukra, VS. xiv, 6; Suśr.; or Jyeṣṭha and Āṣāḍha, from the middle of May to the middle of July), RV. x, 90, 6; AV. &c.
summer heat, heat, Pañcat.
N. of a man g. अश्वादि
ग्रीष्म [cf. Hib. gris, ‘fire’; griosgaim, ‘I fry, boil’; griosach, ‘burning embers’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (374,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रीष्म a. [ग्रसते रसान्; ग्रस्-मनिन् Uṇ. 1. 147] Hot, warm. --ष्मः 1 The summer, the hot season, corresponding to the months of Jyeṣṭha and Āṣāḍha; ग्रीष्मसमयमधिकृत्य गीयतां Ś. 1; R. 16. 54; Bv. 1. 35. --2 Heat, warmth. --ष्मी The नवमल्लिका plant. --Comp. --कालीन a. pertaining to summer. --उद्भवा, --जा, --भवा the Navamallikā creeper, (double jasmine).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0474-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रीष्म पु० ग्रसते रसान् ग्रस--मनिन् । ज्यैष्ठाषाढमास- द्वयात्मके १ ऋतुभेदे । “ग्रीष्मे तीव्रकरोभानुर्न हेमन्ते तथाविधः” सूर्य्यसि० । “विहर्त्तुमिच्छोर्वनितासखस्य तस्याम्भसि ग्रीष्मसुखे बभूव” रघुः । “अनेन विधिना श्राद्धं त्रिरव्दस्येह निर्वपेत् । हेमन्तग्रीष्मवर्षासु- पाञ्चयज्ञिकमन्वहम्” “ग्रीष्मे पञ्चतपास्तु स्यात् वर्षास्व नवकाशिकः” मनुः । स्वार्थे अण् । ग्रैष्म तत्रार्थे तस्ये- दमण् । तत्सम्बन्धिनि त्रि० “शुक्रश्च शुलिश्चग्रैष्मावृतू” यजु० १ । ६ । “ग्रैष्मौ ग्रैष्मसम्बन्धिनौ ऋतू ऋत्ववयवौ” वेददी० । ऋतोश्च यथा चान्द्रमासात्मकता तथर्त्तु- शब्दे १४३७ पृ० दर्शिता । सौरत्वं तु ज्योतिर्शण- नामात्रोपयोगित्वेन ज्योतिषे व्यवह्रियते तदपि तत्रैव शब्देदर्शितम् । सुश्रुतोक्तग्रीष्मगुणादिकं ऋतुशव्दे दतितम् । [] ग्रीष्मे सूर्य्यकिरणस्य तीव्रत्वे कारणम् सू० सि० उक्तं यथा “मेषादौ देवभागस्थे देवानां याति दर्शनम् । असु- राणां तुलादौ तु सूर्यस्तद्भागसञ्चरः” सू० । “जम्बुद्वीपलवणससुद्रसन्धौ परिधिवृत्तं भूगोलमध्ये तत्स- मसूत्रेणाकाशे वृत्तं विषुवद्वृत्तं तत्र क्रान्तिवृत्तं षड्भान्तरेण स्थानद्वये लग्नं तन्मेषतुलास्थानं प्रवहवायुना विषुवद्वृत्त- मार्गे भ्रमति मेपस्थानात् कर्कादिस्थानं विषुवद्वृत्ताच्चतु- र्विंशत्यंशान्तर उत्तरतः, मकरादिस्थानं विषुवद्वृत्ता- च्चतुर्विशत्यंशान्तरे दक्षिणतः, तत् स्वस्थाने प्रवहवायुना भ्रमति । एवं क्रान्तिवृत्तप्रदेशाः स्वस्वस्थाने प्रवहवायुना भ्रमन्ति । तत्र मेषादौ देवभागस्थः “जम्बुद्वीपं च देवानां देवासुरविभागकृदिति” पूर्वोक्तेः । तत्सम्बद्धा मेषादिक- न्यान्ता राशय उत्तरगोलः । तत्रस्थः सूर्यो मेषादौ मे- षादिपदेशे देवानां मेरोरुत्तराग्रवर्तिनां दर्शनं षण्मासा- गन्तरं प्रथमदर्शनं याति गच्छति प्राप्नोतीत्यर्थः विषुवद्बृत्तस्य तत्क्षितिजत्वात् । एवं दैत्यानां मेरोर्दक्षिणाग्रवर्तिना- मित्यसुराणामित्युक्तेनैवोक्तम् । तद्भागसञ्चरो दैत्यभागे समुद्रादिदक्षिणविभागस्थस्तुलादिमीनान्ता राशयो दक्षिण- गोलस्तत्र सञ्चरो गमनं यस्येत्येतादृशः सूर्यस्तुलादिप्रदेशे तुकराददर्शनानन्तरं प्रथमदर्शनं प्राप्नोतीत्यर्थः तेषामपि विषुवद्वृत्तक्षितिजत्वात् । अथ प्रसङ्गाद्ग्रीष्मे तीव्रकरः इत्याद्यर्घोक्तप्रश्नस्योत्तरमाह” रङ्गना० । “अत्यासन्नतया तेन ग्रोष्मे तीव्रकरा रवेः । देवभागेऽ- सुराणां तु हेसन्ते मन्दताऽन्यथा” सू० सि० । “तेन--उत्तरदक्षिणगोलयोः सूर्यस्योत्तरदक्षिणसञ्चार- रूपकारणेनेत्यर्थः । देवभागे जम्बुद्वीपे अत्यासन्नतया सूर्य्यस्यात्यन्तनिकष्टस्यत्वेन ग्रीष्मे ग्रीष्मर्तौ सूर्यस्य तेजो- गोलकस्य किरणास्तीक्ष्णा अन्युष्णाः, असुराणां देवभाग इत्यस्यासन्नतया भाग इत्यस्य समन्वयाद्दैत्यानां भागे समु- द्रादिदक्षिणपदेशे हेमन्ते हेमन्तर्तौ तुकारात् अन्यथा सूर्यस्य दूरस्यत्वेन मन्दता किरणानामत्युष्णताभावः । देवभागे हेमन्तर्तौ कराणां मन्दता । अतएव तत्र शीताधिक्यं च । तथाच देवभागे दक्षिणगोले सूर्यस्य दूरस्थत्वमुत्तरभोले निकटस्थत्वं मध्याह्ने नतांशानां क्रमेणाधिकाल्पत्वादिति भावः” र० ना० । २ तत्कालभवे ऊष्मणि पु० ३ तद्वति त्रि० मेदि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2776-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें