🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:30:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तप
tapa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ब्रह्म (नपुं॰) (3.3.122) वेद · परम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तप संज्ञा पुं॰ [सं॰ तपस्]
१. शरीर को कष्ट देने वाले वे व्रत और नियम आदि जो चित्त को शुद्ध और विषयों से नीवृत्त करने के लिये किए जायँ । तपस्या । क्रि॰ प्र॰—करना ।—साधना । विशेष—प्राचीन काल में हिंदुओं, बौद्धों, यहूदियों और ईसाइयों आदि में बहुत से ऐस लोग हुआ करते थे जो अपनी इंद्रियों को वश में रखने तथा दुष्कर्मों से बचने के लिये अपने धार्मिक विश्वास के अनुसार बस्ती छोड़कर जंगलों और पहाड़ों में जा रहते थे । वहाँ वे अपने रहने के लिये घास फूस की छोटी मोटी कुटी बना लेते थे और कंद मूल आदि खाकर और तरह तरह के कठिन ब्रत आदि करते रहते थे । कभी वे लोग मौन रहते, कभी गरमी सरदी सहते और उपवास करते थे । उनके इन्हीं सब आचरणों को तप कहते हैं । पुराणों आदि में इस प्रकार के तपों और तपस्वियों आदि की अनेक कथाएँ हैं । कभी किसी अभीष्ट की सिद्धि या किसी देवता से वर की प्राप्ति आदि के लिये भी तप किया जाता था । जैसे, गंगा को लाने के लिये भगीरथ का तप, शिव जी से विवाह करने के लिये पार्वती का तप । पातंजल दर्शन में इसी तप को क्रियायोग कहा है । गीता के अनुसार तप तीन प्रकार का होता है—शारीरिक, वाचिक और मानसिक । देवताओं का पूजन, बड़ों का आदर सत्कार, ब्रह्मचर्य, अहिंसा आदि शारीरिक तप के अंतर्गत हैं; सत्य और प्रिय बोलना, वेदशास्त्र का पढ़ना आदि वाचिक तप हैं और मौनावलंबन, आत्मनिग्रह आदि की गणना मानसिक तप में है ।
२. शरीर या इंद्रिय को वश में रखने का धर्म ।
३. नियम ।
४. माघ का महीना ।
५. ज्योतिष में लग्न से नवाँ स्थान ।
६. अग्नि ।
७. एक कल्प का नाम ।
८. एक लोक का नाम । वि॰ दे॰ तपोलोक ।
तप २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ताप । गरमी ।
२. ग्रीष्म ऋतु ।
३. बुखार । ज्वर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तप mfn. ifc. ‘consuming by heat’, see ललाटम्-
‘causing pain or trouble, distressing’, see जनं- and परं-
tormented by, Hariv. i, 45, 37
तप m. heat, warmth (cf. आ-), Pañcat. ii, 3, 5/6
the hot season, Śiś. i, 66
the sun, W.
= ˚पस्, religious austerity, Car.; Cāṇ. (cf. महा- and सु-)
a peculiar form of fire (which generated the seven mothers of Skanda), MBh. iii, 14392
Indra, Gal.
N. of an attendant of Śiva, L., Sch.
तप cf. अ-.
तपः in comp. for ˚पस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (436,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तप a. [तप्-अच्] 1 Burning, warming, consuming by heat. --2 Causing pain or trouble, distressing. --पः 1 Heat, fire, warmth. --2 The sun. --3 The hot season; Śi. 1. 66. --4 Penance, religious austerities. --Comp. --अत्ययः, --अंतः the end of the hot season and the [] beginning of the rainy season; रविपीतजला तपात्यये पुनरोघेन हि युज्यते नदी Ku. 4. 44; 5. 23; Ś. 3. 12. --आत्मक a. practising austerities.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0530-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तप उपतापे सक० ऐश्वर्य्ये अक० दि० आ० अनिट् । तप्यते अतप्त । तेपे तप्ता तप्स्यते तप्तः तप्तिः । अव--अधस्तासे । अवतप्तेनकुलस्थितम्” सि० कौ० । आ + सम्यक्तापे । आतप्तजाम्बूनदभूषिताङ्गः” हरिवं ९ अ० अनु + सन्तततापे अनुशोचने च । “अनुतप्ये भृशं तात! तव घोरेण कर्मणा” भा० व० १३७२० श्लो० । “अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य तापसम्” रामा० अयो० ४ अ० । “वनं प्रस्थाप्य दुष्टात्मा नान्वतप्यत दुर्मतिः” भा० व० २७ अ०
तप दाहे चु० उभ० सक० सेट् । तपयति-ते अतीतपत्-त । “संप्रत्ययोग्यस्थितिरेष देशः करा हिमांशोरपि तापयन्ति” उद्भटः । “न हि तापयितुं शक्यं सागराम्भस्तृणोल्कया” हितो० “कोऽत्र भूमिवलये जनान् मुधा तापयन् सुचि- रमेति सम्पदम्” माघः । अव + अधोभागे तापने “अथावताप्य पृथिवीं पूषा दिवससं- क्षये । जगामास्तं सहस्रांशुः” भा० उ० १८० अ० ।
तप दाहे भ्वा० उभ० सक० सेट् । ज्वलने निरु० तपति--ते अतापीत्--अतपीत् अतपिष्ट । तताप तेपे तपिष्यति ते “वर्षते तपते कोऽन्यो ज्वलते तेजसा च कः” भा० अनु० १४ अ० । “त्वमेकैकस्तपसे जातवेदाः” भा० आ० २३२ अ० “तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च” गीता “तमस्तपति घर्मांशौ” शकु० । तपःकर्म्मकत्वेऽस्य कर्त्तर्य्यपि यक् तङ च तप्यते तपस्तापसः । अभि + पर्य्यालोचने “पृथिवीमन्तरिक्षं दिवं ताल्लोँका- नभ्यतपत्” ऐत० व्रा० अभ्यतपत् पर्य्यालोचितवान् । उद् + दीप्तौ अक० आत्म० स्वाङ्गकर्मकत्वे सक० आत्म० “उत्त पते दीप्यते इत्यर्थः” सि० कौ० । पाणिमुत्तपते । स्वाङ्गेत्युक्तेः प० मैत्रस्य पाणिमुत्तपति” अन्यकर्मणि तु प० । उत्तपति सुवर्णं विलापयतीत्यर्थः” सि० कौ० । [] “तीव्रमुत्तपमानोऽयमशक्यः सोढुमातपः” भट्टिः । “करणं कुसुमेषुरुत्तपति यद्विशिखः” माघः । उप + पीडाजन्यतापे “आहिताग्निश्चेदुपतपेत्” आश्व० गृ० ४ । १ । १ । उपतपेत् व्याधिभिरुत्पीड्येतेत्यर्थः । नि + नितरां तापे । “तदाहुर्निशोचति नितपति वर्षिष्यति वा” छा० उ० । निस् + निःशेषेण तापे पौनः पुन्य न तापे षत्वम् । “दग्धै- कदेशा बहवो निष्टप्ताश्च तथापरे” भा० आ० २२६ अ० । निष्टपति सुवर्णम् आसेवने तु नष त्वं निस्तपति सुवर्णं सुवर्णकारः । “यस्तु सूर्य्येण निष्टप्तं गाङ्गेयं पिबते जलम्” भा० आनु० २२६ अ० । षत्वे उभयतका ग्रहणम् । प्र + प्रकर्षेण तापे विक्रमहेतुके तापे च “भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो!” गीता “सूर्य्यः प्रतपतां श्रेष्ठः” भा० वि० ४२ श्लो० “भास्करात प्रतपिष्यतः” भा० व० १९० अ० “द्वितीयस्येव सूर्य्यस्य युगान्ते प्रतपिष्यतः” भा० व० २२ अ० । वि + उत्तापवत् सर्वम् । “रविर्वितपतेऽत्यर्थम्” भट्टिः दीप्यते इत्यर्थः पाणिं वितपते मैत्रस्य पाणिं वितपति सुवर्णं वितपतीत्यादि । “वितपन्नरातिम्” अथ० १२ । २ । ४५ सम् + सम्यक्तापे । “दत्त्वापि च धनं काले सन्तपत्युः- कारिणे” भा० शा० १६४ अ० ।
तप पु० तप--अच् । १ ग्रीष्मे ज्यैष्ठाषाढात्मके ऋतौ अमरः । “तपेन वर्षाः शरदा हिमागमः” माघः । “तपर्त्तुपूर्त्ता- वपिमेदसाम्भराः” नैष० “तपात्यये वारिभिरुक्षिता- नवैः” कुमा० । किञ्चित् कर्म्मोपपदे तापेः खच् ह्रस्वश्च २ तत्तापके परन्तपः भावे अप् । ३ तपसि च “अश्म- कुट्टा निरशना दशपञ्चतपा इमे” हरिवं ४६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3230,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तप" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें