🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:44:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुख
mukha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घर का प्रवेश-निकास मार्ग (2.2.19) निःसरण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुख १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मुँह । आनन ।
२. घर का द्वार । दरवाजा ।
३. नाटक में एक प्रकार की संधि ।
४. नाटक का पहला शब्द ।
५. किसी पदार्थ का अगला या ऊपरी खुला भाग ।
५. शब्द ।
६. नाटक ।
८. वेद ।
९. पक्षी का चोंच ।
१०. जीरा ।
११. आदि । आरंभ ।
१२. बड़हर ।
१३. मुरगावी ।
१४. किसी वस्तु से पहले पड़नेवाली वस्तु । आगे या पहले आनेवाली वस्तु । जैसे, रजनीमुख =संध्या काल ।
मुख २ वि॰ प्रधान । मुख्य । मुहा॰—मुख देखकर जीना=(किसी के) सहारे वा भरोसे जीना । (किसी के) आसरे जीना । उ॰— सब दिनों मुख देख जीवट का जिए । लात अब कायरपने की क्यों सहें ।—चुभते॰, पृ॰ १३ । मुख पर ताला रहना=मुँह बंद रहना । कुछ न बोलना । उ॰— चित फोटो देखे चिरत, सुनियो अपजस मोर । रसिया मुख तालो रहै जाइ वाक्तो जोर ।—बाँकी॰, ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ११ । मुख सूखना= मुरझा जाना । निराश हो जाना । उ॰— वे भला आप सूख जाते क्या । मुख न सूखा जवाब सुखा सुत ।—चुभते॰, पृ॰ १३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुख n. (m. g. अर्धर्चादि; ifc. f(आ, or ई). cf. Pāṇ. iv, 1, 54, 58) the mouth, face, countenance, RV. &c., &c.
the beak of a bird, snout or muzzle of an animal, GṛS.; Mn.; MBh. &c.
a direction, quarter (esp. ifc. cf. दिङ्-म्˚; mfn. turning or turned towards, facing, cf. अधो-म्˚; also अम्, ind., cf. प्राङ्-मुखम्);
the mouth or spout of a vessel, KātyŚr.
opening aperture, entrance into or egress out of (gen. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
the mouth or embouchure (of a river), Ragh.
the fore part, front, van (of an army), TBr.; MBh.
the upper part, head, top, tip or point of anything, VS.; Br.; MBh. &c. (also mfn. in comp. cf. पयो-म्˚)
the edge (of an axe), Kāv.
the nipple (of a breast), Hariv.
the surface, upper side, Āryabh., Sch.
the chief, principal, best (ifc. = having any one or anything as chief &c.), ŚBr.; MBh. &c.
introduction, commencement, beginning (ifc. = beginning with; also -मुखादि cf. the use of आदि), Br.; MBh.; Kāv. &c.
source, cause, occasion of (gen. or comp.), MBh.
a means (˚खेन ind. by means of), Śaṃk.
(in dram.) the original cause or source of the action, Daśar.; Pratāp.
(in alg.) the first term or initial quantity of a progression, Col.
(in geom.) the side opposite to the base, the summit, ib.
the Veda, L.
rock salt, L.
copper, L.
मुख m. Artocarpus Lacucha, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (819,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुखं [खन् अच् डित् धातोः पूर्वं मुट् च cf. Uṇ. 5. 20] 1 The mouth (fig. also;) प्रजमृजा यतः खातं तस्मादाहुर्मुखं बुधाः; ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् Rv. 10. 90. 12; सभ्रभंगं मुखमिव Me. 24; त्वं मम मुखं भव V. 1 ‘be my mouth or spokesman’. --2 The face, countenance; परिवृत्तार्धमुखी मयाद्य दृष्टा V. 1. 17; नियमक्षामपुखी धृतैकवोणिः Ś. 7. 21; so चंद्रमुखी, मुखचंद्रः &c. --3 The snout or muzzle (of any animal). --4 The front, van, forepart; head, top; (लोचने) हरति मे हरिवाहनदिङ्मुखं V. 3. 6. --5 The tip, point, barb (of an arrow), head; पुरारिमप्राप्तमुखः शिलीमुखः Ku. 5. 54; R. 3. 57. [] 59. --6 The edge or sharp point (of any instrument). --7 A teat, nipple; Ku. 1. 40; R. 3. 8. --8 The beak or bill of a bird. --9 A direction, quarter; as in अंतर्मुख. --10 Opening, entrance, mouth; नीवाराः शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः Ś. 1. 14; नदीमुखेनेव समुद्रमाविशत् R. 3. 28; Ku. 1. 8. --11 An entrance to a house, a door, passage. --12 Beginning, commencement; सखीजनोद्वीक्षणकौमुदीमुख R. 3. 1; दिनमुखानि रविर्हिमानग्रहैर्विमलयन् मलयं नगमत्यजत् 9. 25; 5. 76; Ghaṭ. 2. --13 Introduction. --14 The chief, the principal or prominent; (at the end of comp. in this sense); बधोन्मुक्त्यै खलु मखमुखान्कुर्वते कर्मपाशान् Bv. 1. 21; so इद्रमुखा देवाः &c. --15 The surface or upper side. --16 A means. --17 A source, cause, occasion. --18 Utterance; as in मुखसुख. --19 The Vedas, scripture. --20 (In Rhet.) The original cause or source of the action in a drama. --21 The first term in a progression (in arith.) --22 The side opposite to the base of a figure. --Comp. --अग्निः {1} a forest conflagration. {2} a sort of goblin with a face of fire. {3} the consecrated or sacrificial fire. {4} fire put into the mouth of a corpse at the time of lighting the funeral pile {5} a Brāhmaṇa --अनिलः, --उच्छ्वासः breath. --अस्त्रः a crab. --आकारः look, mien, appearance. --आसवः nectar of the lips. --आस्नवः, --स्रावः spittle, saliva. --इंदुः a moon-like face, i. e. a round lovely face. --उल्का a forest-conflagration. --कमलं a lotus-like face. --खुरः a tooth. --गंधकः an onion. --चपल a. talkative, garrulous. --चपेटिका a slap on the face. --चीरिः f. the tongue. --चूर्णं scented powder to smear the face with; R. 9. 45. --जः a Brāhmaṇa. --जाहं the root of the mouth. --दूषणः an onion. --दूषिका an eruption disfiguring the face. --दोषः fault of the tongue; आत्मनो मुखदोषणे बध्यंते शुकसारिकाः Pt. 4. 44. --निरीक्षकः a lazy fellow, an idler. --निवासिनी an epithet of Sarasvatī. --पटः a veil; कुर्वन् कामं क्षणमुखपटप्रीतिमैरावतस्य Me. 62. --पकः inflammation of the mouth. --पिंडः a mouthful of food. --पूरण {1} filling the mouth. {2} a mouthful of water, a [] mouthful in general. --प्रसादः a pleased countenance, graciousness of aspect --प्रियः an orange. --(यं) cloves. --प्रेक्ष a. observing or watching the face. --बंधः a preface, an introduction. --बंदनं {1} a preface. {2} a lid, cover. --भूषणं a preparation of betel; see तांबूल. --भेदः distortion of the face. --मंडनकः a kind of tree (तिलक). --मंडलं the (round) face. --मधु a. honey-mouthed, sweet-lipped. --मार्जनं washing the face. --यंत्रणं the bit of a bridle. --रागः the colour or complexion of the face; दट्ट ष्ठर्विस्मितास्तस्य मुखरागं समं जनाः R. 12. 8, 17. 31; तव खलु मुखरागो यत्र भेदं प्रयातः Śi. 11. 31. --रोगः a disease of the mouth or face --लांगलः a dog. --लेपः {1} anointing the face or upper side (of a drum); मृदंगो मुखले पेन करोति मुखरध्वनिं Bh. 2. 118. {2} a disease of the phlegmatic humour --वल्लभः the pomegranate tree. --वाद्यं {1} an instrument of music sounded with the mouth, any wind-instrument. {2} a sound made with the mouth. --वासः, --वासनः a perfume used to scent the breath. --विलुंठिका a she-goat --व्यादानं gaping, yawning. --शफ a. abusive, foul-mouthed, scurrilous --शुद्धिः f. washing or purifying the mouth. --शेषः an epithet of Rāhu. --शोधन a. {1} cleansing the mouth. {2} pungent, sharp. --(नः) the sharp flavour, pungency. --(नं) {1} cleansing the month. {2} cinnamon. --शोचिन् m. the citron tree. --श्रीः f. ‘beauty of countenauce’, a lovely face. --संभवः a Brāhmaṇa. --सुखं facility of pronunciation, phonetic ease. --सुरं the moisture of the lips. --स्रावः saliva. --हासः cheerfulness or liveliness of countenance; Śi. 11. 47.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0868-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुख न० खन--अच् डित् धातोः पूर्वं मुट् च । “प्रजासृजा यतः खातं तस्मादाहुर्मुखं बुधाः” इत्युक्ते देहावयवभेदे । “ओष्ठौ च दन्तमूलानि दन्ता जिह्वा च तालु च । गलो गलादि सकलं सप्ताङ्गं मुखमुच्यते” इत्युक्ते गलादि- सप्तात्मकावयववति २ वदने भावप्र० । ३ गृहस्य निस्मरण- र्वर्त्मनि, अमरः । ४ हट्टमण्डपादेः प्रवेशनिर्गमे, ५ आरम्भे, ६ उपाये, ७ नाटकादौ सन्धिभेदे मेदि० ८ नाटकादि- शब्दभेदे, ९ आद्ये, १० प्रधाने, ११ शब्दे, १२ वेदे, च शब्दर० । १३ लकुचवृक्षे पु० (डेओ) शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4755,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुखं, क्ली, (खनति विदारयति अन्नादिकमनेन खन्यते विधात्रा सुखमनेति वेति । खन् + “डित्- खनेर्मुट् चोदात्तः ।” उणा० । ५ । २० । इति करणे अच् । स च डित् मुडागमश्च ।) शरीरावयवविशेषः । स तु मुखविवरम् ॥ (तन्निरुक्तिर्यथा, -- ‘प्रजासृजा यतः खातं तस्मादाहुर्मुखं बुधाः ।’ इत्यमरटीकाधृतम् ।) कवयस्तु तदुपलक्षिते समुदाये प्रयुञ्जते । इति भरतः ॥ तत्तु गर्भस्थस्य पञ्चमासैर्भवति । इति सुखबोधः ॥ तत्पर्य्यायः । वक्त्रस् २ आस्यम् ३ वदनम् ४ तुण्डम् ५ आननम् ६ लपनम् ७ । इत्यमरः । २ । ६ । ८९ ॥ (यथा, नैषधचरिते ९ । ४४ । “मुखं विमुच्य श्वसितस्य धारया वृथैव नासापथधावनश्रमः ।”) तस्य स्वरूपं यथा, -- ‘ओष्ठौ च दन्तमूलानि दन्ता जिह्वा च तालु च । गलो गलादि सकलं सप्ताङ्गं मुखमुच्यते ॥’ इति भावप्रकाशः ॥ रतिक्रियायां स्वस्त्रीमुखस्य स्नेहात् स्वबालक- मुखस्य च चुम्बने शुद्धत्वं यथा, -- “मक्षिका सन्तता धारा मार्ज्जारो ब्रह्मबिन्दवः । स्त्रीमुखं बालकमुखं न दुष्टं मनुरब्रवीत् ॥” इति कर्म्मलोचनम् ॥ * ॥ निःसरणम् । इत्यमरः । २ । ३ । १९ ॥ तत्तु गृहस्य निष्क्रमणप्रवेशनवर्त्म । इति सर्व्वधरा- दयः । गृहादिद्वारप्रवेशः । इति स्वामी । हट्ट- मण्डपादेः प्रवेशनिर्गमः । इति कोक्कटः । गृहाङ्गणादिनिःसरणपथः । इति रमानाथः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ प्रारम्भः ॥ (यथा, रघुवंशे । ३ । १ । “अथेप्सितं भर्त्तुरुपस्थितोदयं सखीजनोद्बीक्षणकौमुदीमुखम् । [] निदानमिक्षाकुकुलस्य सन्ततेः सुदक्षिणा दौर्हृदलक्षणं दधौ ॥” “कौमुद्याः मुखं प्रारम्भम् ।” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ।) उपायः ॥ सन्धिविशेषः ॥ (यथा, दशरूपके । १ । २३ । “मुखं बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा । अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयात् ॥”) नाटकादेः शब्दः । इति मेदिनी । खे, ४ ॥ आद्यम् ॥ (यथा, रामायणे । २ । ५० । ७ । “अचक्षुर्विषयं प्रायाद् यथार्कः क्षणदामुखे ॥”) प्रधानम् ॥ (यथा, महाभारते । २ । ३८ । २७ -- २९ । “राजा मुखं मनुष्याणां नदीनां सागरो मुखम् । नक्षत्राणां मुखं चन्द्र आदित्यस्तेजसां मुखम् ॥ पर्व्वतानां मुखं मेरुर्गरुडः पततां मुखम् । सदेवकेषु लोकेषु भगवान् केशवो मुखम् ॥”) शब्दः । नाटकः । वेदः । इति शब्दरत्नावली ॥ (द्बारम् । यथा, रघुवंशे । ३ । २८ । “लिपेर्यथावद्ग्रहणेन वाङ्मयं नदीमुखेनेव समुद्रमाविशत् ॥” “नद्या मुखं द्वारम् । मुखन्तु वदने मुख्यारम्भे द्वाराभ्युपाययोरिति यादवः ।” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥ अग्रभागः । यथा, हठयोगप्रदीपि- कायाम् । ३ । ५ । “तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन प्रबोधयितुमीश्वरीम् । ब्रह्मद्वारमुखे सुप्तां मुद्राभ्यासं समाचरेत् ॥”)
मुखः, पुं, डहुः । यथा, -- ‘लकुचो लिकुचो नुत्तः खगवक्त्रो मुखो डहुः ।’ इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-735-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुख" आता है (26)
लपन मुख । मुँहवदन मुख । मुँहआस्य मुख । मुँह । मुँखमंड़ल । चेहरातुंड मुख । मुँहच्युप मुख । चेहरावक्त्र मुखचुब्र मुख । चेहराश्म मुख । आननदंतालय मुख । मुँहगलद्वार मुख । मुँहसुखित्व सुखी होने का भाव । मुख । सुखिता । आनंद । प्रसन्नतास्नेहरसन मुखघन मेघ । बादलआकृति बनावट । गढ़न । ढाँचाद्वार किसी ओट करनेवाली या रोकनेवाली वस्तु (जैसे, दीवार परदा आदि) में वह छिद्…उल्लास प्रकाश । चमक । झलकसरोज पु संज्ञा पुं॰आगा किसी चीज के आगे का भाग । अनाड़ीप्राणरंध्र नासिका । नाकशं कल्याण । मंगलबयन पु † संज्ञा पुं॰ वाणी । बोली । बातबाछ इजमाल । गाँव में मालगुजारी, चंदे, कर आदि का प्रत्येक हिस्सेदार के हिस्…रुख कपोल । गाललका दे॰ 'लक्का'दहाना चौड़ा मुँह । द्वारहुलिया शकल । आकृति । रूपरंग
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें