🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:24:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तुंड
tuṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुंड संज्ञा पुं॰ [सं॰ तुण्ड]
१. मुख । मुँह । उ॰—दो दो द्दढ़ रह दंड दबाकर निज तुंडों में ।—साकेत, पृ॰ ४१३ ।
२. चंचु । चोंच ।
३. निकला हुआ मुँह । थूथन ।
४. तलवार का अगला हिस्सा । खंग का अग्र भाग । उ॰—फुट्टंत कपाल कहुँ गज मुंड । तुट्टत कहुँ तग्वारिन तुंड ।—सूदन (शब्द॰) ।
५. शिव । महादेव ।
६. एक राक्षस का नाम ।
७. हाथी की सूँड़ (को॰) ।
८. हथियार की नोक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुण्ड n. a beak, snout (of a hog &c.), trunk (of an elephant), TĀr. x; MBh. &c.
the mouth (used contemptuously), Bādar. ii, 2, 28; Śaṃk.
the point (of an arrow &c.) See अयस्-, धूस्-
the chief, leader, Dhūrtan. i, 4
तुण्ड m. Cucumis utilissimus, L.
Beninkasa cerifera, L.
Śiva, Hariv. 14882
N. of a Rakṣas, MBh. iii, 16372
तुण्ड cf. अस्थि-, कङ्क-, काक-, कृष्ण-, वायस-, सूक्ष्म-; कटु- and तिक्त-तुण्डी
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (450,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुंडं [तुंड्-अच्] 1 Mouth, face, beak, snout (of a hog); तुंडैराताम्रकुटिलैः (शुकाः) Kāv. 2. 9. --2 The trunk of an elephant. --3 The point of an instrument. --डः N. of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0541-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुण्ड न० तुडि--तोडने अच् । १ मुखे अमरः । “अयस्तुण्डै- रुलुखलैः” हरिवं० २४५ अ० । “स तेन पतगेन्द्रेण पक्षतुण्डमुखक्षतः” भा० आ० ३२ अ० । “दीर्घनख्या दीर्घदन्त्यो दीर्घतुण्डाश्च भारत!” भा० श० ४७ । २ शिव पु० तुटितुटशब्दे दृश्यम् । ३ राक्षसभेदे । “तुण्डेन च नलस्तत्र पटुघ्नः पनसेन च” भा० व० २८४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3323,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुण्डं, क्ली, (तुण्डते निष्पीडयति अभ्यन्तरस्थ- द्रव्यमिति । तुण्ड + पचाद्यच् ।) मुखम् । इत्यमरः । २ । ६ । ८९ ॥ (चञ्चुः । यथा, देवीभागवते । २ । १ । २६ । “आमिषं स तु विज्ञाय शीघ्रमभ्यद्रवत् खगम् । तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ समचक्रतुः ॥” पुं महादेवः । यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि । १५ । १५ । “नमस्तुण्डाय तुष्याय नमस्तुटितुटाय च ॥” राक्षसविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । २८४ । ९ । “तुण्डेन च नलस्तत्र पटुशः पनसेन च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-632-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें