🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:43:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वक्त्र
vaktra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वक्त्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मुख ।
२. तगर की जड़ ।
३. एक प्रकार का छंद जो अनुष्टुप छंद के अनुरूप होता है ।
४. काम का आरंभ ।
५. मुखाकृति । चेहरा (को॰) ।
६. दाँत (को॰) ।
७. बाण की नोक (को॰) ।
८. एक प्रकार का पहनावा । यौ॰—वक्ञज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वक्त्र n. ‘organ of speech’, the mouth, face, muzzle, snout, proboscis, jaws, beak &c., Mn.; MBh. &c. (वक्त्रं √ कृ, to open the mouth, gape)
the point (of an arrow), MBh.
the spout (of a jug or vessel See अ-वक्त्र)
beginning, commencement, Gaṇit.
(in alg.) the initial quantity or first term of a progression, Col.
a metre containing 4 × 8 syllables, Kāvyād.
a sort of garment, L.
the root of Tabernaemontana Coronaria, L.
वक्त्र m. N. of a king of the Karūṣas, MW. (v.l. वक्र).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (912,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वक्त्रं [वक्त्यनेन वच्-करणे ष्ट्रन्] 1 The mouth. --2 The face; यद्वक्त्रं मुहुरीक्षसे न धनिनां ब्रूषे न चाटून्मृषा Bh. 3. 147. --3 Snout, muzzle, beak. --4 Beginning. --5 The point (of an arrow), the spout of a vessel. --6 A sort of garment. --7 N. of a metre similar to anushtubh; see S. D. 567; Kāv. 1. 26. --8 The first term of a progression. --Comp. --आसवः saliva. --खुरः a tooth. --जः a Brāhmaṇa. --तालं a musical instrument played with the mouth. --तुंडः N. of Gaṇeśa. --दलं the palate. --पटः a veil. --पट्टः a bag of corn tied round a horse's neck. --परिस्पंदः speech. --भेदिन् a. pungent, sharp. --रंभ्रं the aperture of the mouth. --वासः an orange. --शोधनं {1} cleansing the mouth. {2} a lime, citron. --शोधिन् n. a citron. (--m.) a citron tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0937-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वक्त्र न० वक्त्यऽनेन वच--करणे ष्ट्रन् । १ मुखे अमरः । २ तगरमूले शब्दर० । ३ वसनभेदे मेदि० । वक्त्रं “नाद्या- न्नसौ स्यातामब्धेर्योऽनुष्टुभि ख्यातम्” वृ० र० उक्ते ४ छन्दोभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4838,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वक्त्रं, क्ली, (वक्ति अनेनेति । वच् + “गुधृवी- पचिवचियमिसदिक्षदिभ्यस्त्रः ।” उणा० ४ । १६६ । इति त्रः ।) मुखम् । इत्यमरः । २ । ६ । ८९ ॥ (यथा, मनौ । ८ । २७२ । “धर्म्मोपदेशं दर्पेण विप्राणामस्य कुर्व्वतः । तप्तमासेचयेतैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः ॥”) तगरमूलम् । इति शब्दमाला ॥ वस्त्रभेदः । इति मेदिनी । रे, ८४ ॥ छन्दोविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ तस्य लक्षणादि यथा, -- “भवत्यर्द्धसमं वक्त्रं विषमञ्च कदाचन । तयोर्द्वयोरुपान्तेऽत्र च्छब्दस्तदधुनोच्यते ॥ वक्त्रं युग्भ्यां मगौ स्यातामब्देर्योऽनुष्टुभिः ख्यातम् ॥” अत्र द्विरावर्त्त्य श्लोकः पूरयितव्यः । “वक्त्राम्भोजं सदा स्मेरं चक्षुर्नीलोत्पलं फुल्लम् । बल्लवीनां मुरारातेश्चेतो भृङ्गं जहारोच्चैः ॥” इति छन्दोमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-242-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें