🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:42:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वक्त्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वक्त्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वक्त्र

अर्थ: वक्ति अनेन वच्- करणे ष्ट्रन् मुख

संस्कृत: वदनम् · पर्याय: आस्य, वदन, तुण्ड, आनन, लपन

व्युत्पत्ति: अनुष्टुप् से मिलता-जुलता

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वक्त्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वक्त्र (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावक्त्रम्वक्त्रेवक्त्राणि
द्वितीयावक्त्रम्वक्त्रेवक्त्राणि
तृतीयावक्त्रेणवक्त्राभ्याम्वक्त्रैः
चतुर्थीवक्त्रायवक्त्राभ्याम्वक्त्रेभ्यः
पञ्चमीवक्त्रात् / वक्त्राद्वक्त्राभ्याम्वक्त्रेभ्यः
षष्ठीवक्त्रस्यवक्त्रयोःवक्त्राणाम्
सप्तमीवक्त्रेवक्त्रयोःवक्त्रेषु
सम्बोधनहे वक्त्रहे वक्त्रेहे वक्त्राणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वक्त्र
वक्त्र
vaktra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वक्त्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मुख ।
२. तगर की जड़ ।
३. एक प्रकार का छंद जो अनुष्टुप छंद के अनुरूप होता है ।
४. काम का आरंभ ।
५. मुखाकृति । चेहरा (को॰) ।
६. दाँत (को॰) ।
७. बाण की नोक (को॰) ।
८. एक प्रकार का पहनावा । यौ॰—वक्ञज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वक्त्र n. ‘organ of speech’, the mouth, face, muzzle, snout, proboscis, jaws, beak &c., Mn.; MBh. &c. (वक्त्रं √ कृ, to open the mouth, gape)
the point (of an arrow), MBh.
the spout (of a jug or vessel See अ-वक्त्र)
beginning, commencement, Gaṇit.
(in alg.) the initial quantity or first term of a progression, Col.
a metre containing 4 × 8 syllables, Kāvyād.
a sort of garment, L.
the root of Tabernaemontana Coronaria, L.
वक्त्र m. N. of a king of the Karūṣas, MW. (v.l. वक्र).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (912,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वक्त्रं [वक्त्यनेन वच्-करणे ष्ट्रन्] 1 The mouth. --2 The face; यद्वक्त्रं मुहुरीक्षसे न धनिनां ब्रूषे न चाटून्मृषा Bh. 3. 147. --3 Snout, muzzle, beak. --4 Beginning. --5 The point (of an arrow), the spout of a vessel. --6 A sort of garment. --7 N. of a metre similar to anushtubh; see S. D. 567; Kāv. 1. 26. --8 The first term of a progression. --Comp. --आसवः saliva. --खुरः a tooth. --जः a Brāhmaṇa. --तालं a musical instrument played with the mouth. --तुंडः N. of Gaṇeśa. --दलं the palate. --पटः a veil. --पट्टः a bag of corn tied round a horse's neck. --परिस्पंदः speech. --भेदिन् a. pungent, sharp. --रंभ्रं the aperture of the mouth. --वासः an orange. --शोधनं {1} cleansing the mouth. {2} a lime, citron. --शोधिन् n. a citron. (--m.) a citron tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0937-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वक्त्र न० वक्त्यऽनेन वच--करणे ष्ट्रन् । १ मुखे अमरः । २ तगरमूले शब्दर० । ३ वसनभेदे मेदि० । वक्त्रं “नाद्या- न्नसौ स्यातामब्धेर्योऽनुष्टुभि ख्यातम्” वृ० र० उक्ते ४ छन्दोभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4838,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वक्त्रं, क्ली, (वक्ति अनेनेति । वच् + “गुधृवी- पचिवचियमिसदिक्षदिभ्यस्त्रः ।” उणा० ४ । १६६ । इति त्रः ।) मुखम् । इत्यमरः । २ । ६ । ८९ ॥ (यथा, मनौ । ८ । २७२ । “धर्म्मोपदेशं दर्पेण विप्राणामस्य कुर्व्वतः । तप्तमासेचयेतैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः ॥”) तगरमूलम् । इति शब्दमाला ॥ वस्त्रभेदः । इति मेदिनी । रे, ८४ ॥ छन्दोविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ तस्य लक्षणादि यथा, -- “भवत्यर्द्धसमं वक्त्रं विषमञ्च कदाचन । तयोर्द्वयोरुपान्तेऽत्र च्छब्दस्तदधुनोच्यते ॥ वक्त्रं युग्भ्यां मगौ स्यातामब्देर्योऽनुष्टुभिः ख्यातम् ॥” अत्र द्विरावर्त्त्य श्लोकः पूरयितव्यः । “वक्त्राम्भोजं सदा स्मेरं चक्षुर्नीलोत्पलं फुल्लम् । बल्लवीनां मुरारातेश्चेतो भृङ्गं जहारोच्चैः ॥” इति छन्दोमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-242-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वक्त्रवक्त्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वक्त्र 📚 ➤ वक्ति अनेन वच्- करणे ष्ट्रन् मुख
संस्कृत: वदनम् · पर्याय: आस्य, वदन, तुण्ड, आनन, लपन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वक्त्र 📚मुख🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वक्त्र
मुख (२.६.९०) — आस्य, वदन, तुण्ड, आनन, लपन, मुख

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬