🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:13:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्वार
dvāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रतीहार (3.3.178) द्वारपाल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्वार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी ओट करनेवाली या रोकनेवाली वस्तु (जैसे, दीवार परदा आदि) में वह छिद्र या खुला स्थान जिससे होकर कोई वस्तु आरपार या भीतर बाहर जा आ सके । मुख । मुहाना । मुहड़ा । जैसे, गांगाद्वार ।
२. घर में आने जाने के लिये दीवार में खुला हुआ स्थान । दरवाजा । मुहा॰— (किसी बात के लिये) द्वार खुलना = किसी बात के बराबर होने के लिये मार्ग यो उपाय निकलना । द्वार द्वार फिरना = (१) कार्यसिद्धि के लिये चारों और बहुत से लोगों के यहाँ जाना । (२) घर घर भीख माँगना । द्वार लगना = (१) किवाड़ बंद होना । (२) किसी आसरे में दरवाजे पर खड़ा रहना । उ॰— यह जान्यो जिय राधिका द्वारे हरि लागे । गर्व कियो जिय प्रेम को ऐसे अनुरागे ।— सूर (शब्द॰) । (३) चुपचाप किसी बात की आहट लेने के लिये किवाड़ के पीछे छिपकर खड़ा होना । द्वार लगाना = किवाड़ बंद करना ।
३. इंद्रियों का मार्ग या छेद । जैसे, आँख, कान, मुँह, नाक आदि । उ॰— नौ द्वारे का पींजरा तामें पंछी पौन । रहने को आश्चर्य है, गए अचंभा कौन ।—कबीर (शब्द॰) ।
४. उपाय । साधन । जरिया । जैसे,— रुपया कमाने का द्वार । विशेष— सांख्यकारिका में अंतःकरण ज्ञान का प्रधान स्थान कहा गया है और ज्ञानेंद्रियाँ उसका द्वार बतलाई गई हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वार n. door, gate, passage, entrance, ŚBr.; ĀśvGṛ.; Mn.; MBh. &c.
opening, aperture (esp. of the human body, cf. नव-), Up.; Suśr. &c.
a way, means, medium (instr. ˚रेण ifc. by means of, with regard or according to), MBh.; Kāv.; Pañc. &c. (the Māheśvaras hold that there are 6 Dvāras or means of obtaining religious ecstasy, Sarvad.)
द्वार m. N. of a Gandharva, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (504,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वारं [द्वृ-णिच्-अच् Tv.] 1 A door, gateway, gate. --2 A passage, entrance, ingress, opening; अथवा कृतवाग्द्वारे वंशेऽस्मिन् R. 1. 4; 11. 18. --3 An aperture of the human body; (they are nine); see खं and Ku. 3. 50, Bg. 8. 12, and Ms. 6. 48 also. --4 Way, medium, means (द्वारेण ‘through’ ‘by means of’; Pt. 1.). --री A door. --Comp. --अधिपः a porter, doorkeeper. --कंटकः the bolt of a door. --कपाटः, --टं the leaf or panel of a door. --गोपः, --नायकः --पः, --पालः, --पालकः a door keeper, porter, warder. --(पः) N. of Viṣṇu. --दर्शिन् m. a doorkeeper. --दारुः teak-wood. --पट्टः {1} the panel of a door. {2} the curtain of a door. --पिंडी the threshold of a door. --पिधानः the bolt of a door. --बलिभुज् m. {1} a crow. {2} a sparrow. --बाहुः a door-post, jamb. --यंत्रं a lock, bolt. --वृत्तं black-pepper. --शाखा the leaf of a door. --स्थः a doorkeeper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0587-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वार न० द्वृ--णिच् अच् । १ गृहनिर्गमस्थाने । गृहभेदे द्वारभेदास्तत्फलभेदाश्च गृहशब्दे २६३७ पृ० उक्ताः “मनोनवद्वारनिषिद्धवृत्ति” कुमा० “उटजद्वाररोधिभिः” रघुः । ३ मुखे च “भुजङ्गपिहितद्वारं पातालमधितिष्ठति” रघुः । ४ शेषे अङ्गे च “सान्तःकरणा बुद्धिः सर्वं विष- यमवगाहते यस्मात् । तस्मात् त्रिविधं करणं द्वारि द्वाराणि शेषाणि” सां० का० “द्वारि प्रधानं, शेषाणि कर- णानि बाह्येन्द्रियाणि तैरुपनीतं सर्वं विषयं समनोह- ङ्कारा बुद्धिर्यस्मादवगाहतेऽध्यवस्यति तस्माद् बाह्येन्द्रि- याणि द्वाराणि द्वारवती च सान्तःकरणा बुद्धिरिति” त० कौ० । “तद् (व्याकरणम्) द्वारमपवर्गस्य वाङ्म- लानां चिकित्सितम्” हरिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3808,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वारं, क्ली, (द्वरति निर्गच्छति गृहाभ्यन्तरादने- नेति । द्वृ + घञ् ।) निर्गमनम् । अभ्युपायः । इति मेदिनी । रे, ४८ ॥ आद्यस्य पर्य्यायः । द्वाः २ प्रतीहारः ३ । इत्यमरः । २ । ३ । १६ ॥ वारकम् ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ “गृहिणां शुभदं द्वारं प्राकारस्य गृहस्य च । न मध्यदेशे कर्त्तव्यं किञ्चिन्न्यूनाधिकं शुभम् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-766-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "द्वार" आता है (19)
अररि द्वारप्रतिहार द्वारपाल । दरवान । ड्योढ़ीदारबार द्वार । दरवाजाप्रतिहारण द्वार । दरवाजाअररी द्वारफलसा दरवाजा । द्वारदहाना चौड़ा मुँह । द्वारअगिरीं मकान के आगे का भाग । द्वारबारोठा वह रस्म जो विवाह के समय वर के द्वार पर आने के समय की जाती हैवार जल । पानीनिर्यूह क्वाथ । काढा़बलज अन्न की राशिसबब कारण । वजह । मूल कारण । हेतु । जैसे,— उनके नाराज होने का तो मुझे कोई स…मोहर किसी ऐसी वस्तु पर लिखा हुआ नाम, पता या चिह्न आदि जिसे कागज वा कपड़े पर…जरिया पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'जड़िया'वसीला संबंधद्वारा पु ^१ संज्ञा पुं॰वहिर्देंश बाहर का स्थानश्रृंगाटक प्राचीन काल का एक प्रकार का खाद्य पदार्थ जो मांस से बनाया जाता था
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें