🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:42:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्वारका
dvārakā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्वारका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] काठियावाड़ गुजरात की एक प्राचीन नगरी । उ॰— धर पिच्छम निरखण मनधारे । परसण हरि द्वारका पधारे ।— रा॰ रू॰, पृ॰ १२ । विशेष— पुराणानुसार यह सात पुरियों में मानी गई है । यहाँ द्वारकानाथ जी का मंदिर है । हिंदू लोग इसे चार धामों में मानते हैं और बड़ी श्रद्धा से यहाँ आकर छाप लेते हैं । इसे द्वारावती भी कहते हैं । यहाँ श्रीकृष्णचंद्र जरासंध के उत्पातों के कारण मथुरा छोड़कर जा बसे थे । यही उस समय यादवों का राजधानी थी । पुराणों में लिखा है कि श्रीकृष्ण के देह- त्याग के पीछे द्वारका समुद्र में मग्न हो गई । पोरबंदर से १५ कोस दक्षिण समुद्र में इस पुरी का स्थान लोग अबतक बतलाते हैं । द्वारका का एक नाम कुशस्थली भी है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वारका f. ‘many-gated’, N. of the capital of Kṛṣṇa (on the western point of Gūjarāt, supposed to have been submerged by the sea), MBh.; Hariv.; Pur. &c. (f(इका). id., L.; RTL. 55, 1; 113; 400, 2)
द्वारका f. of prec.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (504,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वार(रि)का N. of the capital of Kṛṣṇa on the western point of Gujarāth; (for a description of Dvārakā, see Śi. 3. 33-63) --Comp. --ईशः, --नाथः, --पतिः epithets of Kṛṣṇa.
द्वारका See under सौराष्ट्र्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0587-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वारका स्त्री प्रशस्तेन द्वारेण कायते कै--क टाप् धातुस्थक पूर्बत्वात् न अत इत्त्वम् । द्वारवत्याम् पुर्य्या द्वारवतीशब्दे दृश्यम् “पैवृकी तीर्थतुल्या सा किं तीर्थं द्वारका प- रम् । सर्वतीर्थपरा श्रेष्ठा द्वारका बहुपुण्यदा । यस्याः प्रवेशमात्रेण नराणां जन्मखण्डनम् । दानञ्च द्वारका याञ्च श्राद्धञ्च देवपूजनम् । चतुर्गुणञ्च तीर्थानां गङ्गा- दीनाञ्च भूमिप!” ब्रह्मवै० श्रीकृष्णजन्मखण्डे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3808,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वारका, स्त्री, (द्वारेण बहुना प्रशस्तेन च प्रती- हारेण कायतीति । कै + कः । स्त्रियां टाप् ।) स्वनामख्यातपुरी । तत्पर्य्यायः । द्वारावती २ द्वारवती ३ वनमालिनी ४ द्वारिका ५ अब्धि- नगरी ६ द्वारकः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, हरिवंशे । १३२ । ४६ । “सत्यकं प्रेषयामास द्वारकां द्वारमालिनीम् ॥”) तस्या निर्म्माणप्रकारो यथा, -- [] श्रीकृष्ण उवाच । “हे समुद्र महाभाग ! स्थलञ्च शतयोजनम् । देहि मे नगरार्थञ्च पश्चाद्दास्यामि निश्चितम् ॥ नगरं कुरु हे कारो त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् । रमणीयञ्च सर्व्वेषां कमनीयञ्च योषिताम् ॥ वाञ्छितञ्चापि भक्तानां वैकुण्ठसदृशं परम् । सर्व्वेषामपि स्वर्गाणां परं परमभीप्सितम् ॥ दिवानिशं खगश्रेष्ठ ! सन्निधौ विश्वकर्म्मणः । स्थितिं कुरु महाभाग ! यावन्निर्म्माति द्वारकाम् ॥ विश्वकारुरुवाच । द्बारकाञ्च किमाकारां करोमि जगतां विभो ! । कथयस्व महाभाग ! निर्म्माणक्रममीश्वर ! ॥ भगवानुवाच । शतयोजनपर्य्यन्तं नगरं मुमनोहरम् । पद्मरागैर्मरकतैरिन्द्रनीलैरनुत्तमैः ॥ रुचकैः पारिभद्रैश्च पालङ्कैश्च स्यमन्तकैः । गन्धकैर्गालिमैश्चैव चन्द्रकान्तादिभिस्तथा ॥ सूर्य्यकान्तादिभिश्चैव पुत्त्रैश्च स्फटिकाकृतैः । हरिद्वर्णैश्च मणिभिः श्यामैर्गौरमुखैश्च वै ॥ गोरोचनाभैः पीतैश्च दाडिम्बबीजरूपकैः । पद्मबीजनिभैश्चैव नीलैः कमलवर्णकैः ॥ मणिभिः कज्जलाकारैरुज्ज्वलैश्च परिष्कृतैः । श्वेतचम्पकवर्णाभैस्तप्तकाञ्चनसन्निभैः ॥ स्वर्णमूल्यशतगुणैरीषद्रक्तैश्च रूपकैः । गरिष्ठैश्च वरिष्टैश्च मणिश्रेष्ठैश्च पूजितैः ॥ यथाविधानं यद्योग्यं यत्र यद्युक्तमीप्सितम् । मणीनां हरणञ्चैव यक्षसंघा हिमालयात् ॥ दिवानिशं करिष्यन्ति यावन्निर्म्माणपूर्व्वकम् । यक्षैश्च सप्तभिर्लक्षैः कुवेरप्रेरितैरपि ॥ वेताललक्षैः कुष्माण्डलक्षैः शङ्करयोजितैः । दानवैर्ब्रह्मरक्षोभिः शैलकन्यानियोजितैः ॥ कुरु दिव्यञ्च पत्नीनां सहस्राणाञ्च षोडश । अन्यपत्नीजनस्यापि चाष्टाधिकशतस्य च ॥ शिविरं परिखायुक्तमुच्चैः प्राकारवेष्टितम् । युक्तं द्वादशसारञ्च सिंहद्बारपुरस्कृतम् ॥ युक्तं चित्रैर्विचित्रैश्च कृत्रिमैश्च कवाटकैः । निषिद्धवृक्षरहितं प्रसिद्धैश्च पुरस्कृतम् ॥ सुलक्षणं चन्द्रवेधं प्राङ्गनञ्च तथैव च । यदूनामाश्रमं दिव्यं किङ्कराणान्तथैव च ॥ सर्व्वप्रसिद्धं निलयमुग्रसेनस्य भूभृतः । आश्रमं सर्व्वतोभद्रं वसुदेवस्य मत्पितुः ॥ कथितः लोकशिक्षार्थं कुरु काष्ठं विना पुरीम् । शुभक्षणञ्चाप्यधुना गच्छ वत्स ! यथासुखम् ॥ विश्वकर्म्मा हरिं नत्वा जगाम पक्षिणा सह । सुमुद्रस्य समीपञ्च वटमूलं मनोहरम् ॥ सुष्वाप्र तत्र नक्तञ्च कारुश्च पक्षिणा सह । स्वप्ने द्वारवतीं रम्यां ददर्श गरुडस्तथा ॥ यत्किञ्चित् कथितः कारुः कृष्णेन परमात्मना । तदेव लक्षणं सर्व्वं ददर्श नगरे मुने ! ॥ कारुं हसन्ति स्वप्ने च सर्व्वे ते शिल्पकारिणः । गरुडं गरुडाश्चान्ये बलवन्तश्च पक्षिणः ॥ बुद्ध्वा ददर्श मरुडो विश्वकर्म्मा च लज्जितः । [] अतीव द्वारकां रम्यां शतयोजनविस्तृताम् ॥ ब्रह्मादीनाञ्च नगरं विजित्य च विराजिताम् । तेजसाच्छादितां सूर्य्यं रत्नानाञ्च परिष्कृताम् ॥ वासुदेव उवाच । पैतृकीतीर्थतुल्या सा किं तीर्थं द्वारकापरम् । सर्व्वतीर्थपरा श्रेष्ठा द्वारका बहुपुण्यदा ॥ यस्याः प्रवेशमात्रेण नराणां जन्मखण्डनम् ॥ दानञ्च द्वारकायाञ्च श्राद्धञ्च देवपूजनम् । चतुर्गुणञ्च तीर्थानां गङ्गादीनाञ्च भूमिप ! ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-766-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "द्वारका" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें