🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:42:58 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्वार्
dvār
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रतीहार (3.3.178) द्वारपाल
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वार् (fr. √ द्वृ?), gate, door, entrance or issue, fig. expedient, means, opportunity (instr. ˚रा ifc. by means of, by), RV.; AV.; ŚBr.; Mn.; MBh.; Kāv. &c.
द्वार् [cf. 1. दुर्, 1. दुर and द्वार; Gk. θύρα; Lat. fores; Slav. dvǐrǐ; Lit. dùrys; Got. daur; Old Sax. dor &c.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (504,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वार् f. 1 A door, gate; Y. 3. 12; Ms. 3. 88. --2 Access, way. --3 A means, an expedient. (द्वारा ‘by [] means of’, ‘through’). --Comp. --स्थः, --स्थितः (द्वाःस्थः, द्वास्थः, द्वाःस्थितः, द्वास्थितः) a doorkeeper, porter.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0587-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वार् स्त्री द्वारयति क्विब्वचीत्या० उणा० क्विप् । १ गृहनिर्ग- मनस्थाने अमरः । २ उपाये च “आद्यहेतुता तद्द्वारा” सां० सू० “मरुद्भ्य इति तु द्वारि” मनुः “विदश्य निम्बप- त्राणि नियता द्वारि वेश्मनः” याज्ञ० “वि श्रयन्तामृता- वृधो द्वारो देवीरसश्चतः” ऋ० १ । १३ । ६ “यथाविवृतायां द्वारि द्वारा प्रपद्येत” शत० ब्रा० ११ । १ । १२२ द्वाःस्थ द्वाःस्थितः अमरः । उपाये ज्ञानद्वारा भवेन्मुक्तिः” ज्ञानशास्त्रम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3808,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें