🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:49:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्यूह
niryūha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्यूह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. क्वाथ । काढा़ ।
२. द्वार । दरवाजा ।
३. सिर पर पहनी जानेवाली कोई चीज । जैसे, मुकुट आदि ।
४. दिवार में लगाई हुई वह लकडी़ आदि जिसके ऊपर कोई चीज रखी या बनाई जाय । खूँटी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्-यूह n. (m., L.; often v.l. and prob. only w.r. for निर्-व्यूह) prominence, projection
a kind of pinnacle or turret, MBh.; Hariv.; R. (ifc. f(आ). )
a helmet, crest or any similar head-ornament, MBh.; Hariv. (= आपीड, L.)
a peg or bracket, L.
wood placed in a wall for doves to build upon, W.
a door, gate, Hariv.
निर्-यूह m. extract, juice, decoction, R.; Suśr. (cf. निर्-यास, निर्-यूष)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (557,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्यूहः 1 A pinnacle, turret, projection (on columns or gates); वित र्दिनिर्यूहविटंकनीडः Śi. 3. 55 (where Malli. renders निंर्यूह by मत्तवारणाख्यउपाश्रयः and quotes Vaijayantī; perhaps it was so called from its resemblance to the shape of an elephant in rut); चारुतोरणनिर्यूहा Rām. --2 A chaplet, crest, head-ornament. --3 A peg projecting from a wall. --4 Wood placed in a wall for pigeons to build their nests or to perch upon. --5 A door, gate. --6 Extract, decoction.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0634-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्यूह पु० निर् + ऊह--क पृषो० । १ मत्तवारणे वैजयन्ती तद्दन्ताकारतया निर्मिते २ नागदन्ते द्वारवेदिकायां काष्ठभेदे अमरः । ३ शेखरे ४ आपीडे ५ द्वारे ६ क्वाथे निर्यासे मेदि० । “वितर्दिनिर्यूहविटङ्कनीडः” माघः । द्वार- तोरणनिर्यूहैर्युक्तमभ्रचयोपमैः” भा० आ० १०८ अ० तत्र आपीडे “खड्गकार्मुकनिर्यूहैः शरैश्च विविधैरपि” भा० उ०१८ अ० । कार्मुकस्य निर्यूहैः आपीडैरिव शरै- रित्यर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4101,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्यूहः, पुं, शेखरम् । आपीडम् । द्बारम् । निर्यासः । क्वाथरसः । (यथास्य पर्य्यायो वैद्यक- रत्नमालायाम् ॥ “क्वाथः कषायो निर्य्यूहः ॥”) नागदन्तः । अवलम्बनार्थं गेहादिभित्तिनिर्गतं काष्ठद्बयम् । इत्यमरमेदिनीकरौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-896-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें