🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:54:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चतुर
catura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुशल/फुर्तीला (2.10.19) दक्ष · पेशल · पटु · सूत्थान · उष्ण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चतुर १ वि॰ पुं॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ चतुरा]
१. टेढी चाल चलनेवाला । वक्रगामी ।
२. फुरतीला । तेज । जिसे आलस्य न हो
३. प्रवीण । होशियार । निपुण । उ॰—कवि न होउँ नहिं चतुर प्रवीनू । सकल कला सब विद्या हीनू ।
४. धूर्त । चालाक ।
५. सुंदर (को॰) ।
चतुर २ संज्ञा पुं॰
१. श्रृंगार रस में नायक का एक भेद । वह नाय क जो अपनी चातुरी से प्रेमिका के संयोंग का साधन करे । इसके दो भेद हैं—क्रियाचतुर और वचनचतुर ।
२. वह स्थान जहाँ हाथी रहती हों । हाथीखाना ।
३. नृत्य मे एक प्रकार की चेष्टा ।
४. वक्र गति । टेढ़ी चाल (को॰) ।
५. धूर्तता । प्रवीणता । होशियारी (को॰) ।
६. गोल तकिया (को॰) ।
चतुर १ वि॰ [सं॰ चतः चतुर्] चार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. चतुर mfn. ifc. = ˚तुर् (cf. उप- and त्रि-, Pāṇ. v, 4, 77, Vārtt.; अ-, वि-, सु-, Vop. vi, 29)
2. चतुर mf(आ cf. g. अर्श-आदि)n. (√ चत्, Uṇ.) swift, quick, Kathās. x, 108; Rājat. iii, 176
dexterous, clever, ingenious, shrewd, Ragh.; Vikr.; Kum.; Pañcat. &c.
charming, agreeable, Ragh.; Bhartṛ.
visible, L.
चतुर m. a round pillow (cf. चात्˚), L.
the fish Cyprinus Rohita, Gal.
(scil. हस्त) a particular position of the hand, PSarv.
चतुर n. = -ता, g. अर्श-आदि
an elephant's stable, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (385,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चतुर a. [चत्-उरच्] 1 Clever, skilful, ingenious, sharp-witted; सर्वात्मना रतिकथाचतुरेव दूती Mu. 3. 9; Amaru. 15, 44; मृगया झार चतुरेव कामिनी R. 9. 69; 18. 15. --2 Quick, swift. --3 Charming, beautiful, lovely, agreeable; न पुनरेति गतं चतुरं वयः R. 9. 47; Ku. 1. 47; 3. 5; 5. 49. --रः 1 A round pillow. --2 Crooked gait. --3 An elephant's stable. --रं 1 Cleverness, ingenuity. --2 An elephant's stable.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0484-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चतुर पु० चत--उरच् । १ वक्रगतौ २ हस्तिशालायाञ्च हेमच० । ३ कार्य्यदक्षे ४ आलस्यहीने ५ निपुणे च त्रि० । ६ नायकभेदे पु० तल्लक्षणं रसमञ्जर्य्याम् “वाक्चेष्टाव्यङ्ग्यसमागमश्चतुरः । तत्र वचनव्यङ्गसमागमो यथा “तमोजटाले हारेदन्त- राले काले निशायास्तव निर्गतायाः । तटे नदीनां निकटे वनानां घटेत शातोदरि! कः सहायः” । चेष्टा व्यङ्ग्यसमागमो यथा “कान्ते कनकजम्बीरं करे कमपि कुर्व्वति । अपारनिश्चले भानौ विन्दुमिन्दु मुखी ददौ” । तां बीक्ष्य लीलाचतुरामनङ्गः “तव प्रियं यश्चतुरावलोकिनः” कुमा० । “न पुनरैति गतं चतुरं वयः” । “मृगया जहार चतुरेव कामिनी” रघुः । चतुर् + अर्श० अच् । ६ चतुर्विशिष्टे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2863,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चतुरः, त्रि, (चत्यते याच्यते इति । चत + “मन्दि- वाशिमथिचतिचङ्क्यङ्किभ्य उरच् ।” उणां । १ । ३८ । इत्युरच् ।) कार्य्यक्षमः । निरालस्यः । तत्पर्य्यायः । दक्षः २ पेसलः ३ पटुः ४ सूत्था- नम् ५ उष्णः ६ । इत्यमरः । २ । १० । १९ । पेशलः ७ पेषलः ८ इति तट्टीका ॥ निपुणः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, देवीभागवते । १ १७ । ४४ । “चतुरोनैव मुह्येत मूर्खः सर्व्वत्र मुह्यति ॥”) तस्य लक्षणं यथा । वाक्चेष्टाव्यङ्ग्यसमागमः । तत्र वचनव्यङ्ग्यसमागमो यथा, रसमञ्जर्य्याम् । “तमोजटाले हरिदन्तराले काले निशायास्तव निर्गतायाः । तटे नदीनां निकटे वनानां घटेत शातोदरिकः सहायः ॥” चेष्टाव्यङ्ग्यसमागमो यथा, -- “कान्ते कनकजम्बीरं करे कमपि कुर्व्वति ! अगारलिखिते भानौ बिन्दुमिन्दुमुखी ददौ ॥” (उपभोगक्षमः । यथा, रघुः । ९ । ४७ । “त्यजत मानमलं वत विग्रहैः न पुनरैति गतं चतुरं वयः ॥” “चतुरं उपभोगक्षमम् ।” इति तट्टीकायांमल्लि- नाथः ॥) नेत्रगोचरः । इति हेमचन्द्रः ॥
चतुरः, पुं, (चत + उरच् ।) चक्रगण्डुः । हस्ति- शाला । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-419-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चतुर" आता है (60)
कुशल चतुर । दक्ष । प्रवीणवादि विद्धान् । बुद्धिमान । चतुरनिपुण दक्ष । कुशल । प्रवोण । चतुर । कार्य करने में पटुप्रौण प्रवीण । चतुर । होशियारबोधान बुद्धिमान । चतुर । विज्रप्रगुण चतुर । दक्ष । होशियारप्रगल्भ चतुर । होशियारप्राज्ञ बुद्धिमान् । समझदार । चतुरजान सुजान । जानकार । ज्ञानवान । चतुरकृतहस्त किसी काम के करने में होशियार । चतुर । कुशलशीघ्रचेतन वह जो किसी बात को बहुत शीघ्र समझे । जल्दी बात समझनेवाला । चतुरनिर्ग्रंथिक चतुरवचस कुशल । चतुरवेदिता चतुर । कुशल । विद्वान् ।ज्ञाता । जाननेवालाहस्तवत् हाथवाला अर्थात् दक्ष । चतुर । कुशल । प्रवीणचतुरक चतुरशौंडि चतुर । दक्ष । कुशलकलाकुशल किसी कला को कुशलतापूर्वक सपंन्न करनेवाला । चतुर । होशियारशीलगुप्त चतुर । मक्कार । प्रवंचकप्राप्तबुद्धि चतुर । बुद्धिमान्घाग चतुर । काइयाँ । खुर्राटढंगी चालबाज । चतुर । चालाकसरेख पु वि॰ अवस्था चमें बड़ा और समझदार । श्रेष्ठ । चतुर । चालाक । सयानाचालाक चतुर । व्यवहारकुशल । दक्षछतीसा जिसे छत्तीस बुद्धि हो । चतुर । सयाना । चालाकढबीला † वि॰ ढब का । ढबवाला । चालाक । चतुरपटु प्रवीण । निपुण । कुशल । दक्षदक्ष जिसमें किसी काम को चटपट सुगमतापूर्वक करने की शक्ति हो । निपुण । कुशल ।…धृषु ढेर । राशि । समूहपेशल मनोमुग्धकारी । मनोहर । सुंदरचातुर नेत्रगोचरपंडित विद्धान् । शास्त्रज्ञ । ज्ञानी । विशेष—लोक में 'पंडित' शब्द का प्रयोग …प्रोह हाथी का पैरउल्लाघ रोग से छुटकारा पाता हुआद्रावक द्रवरूप में करनेवाला । ठोस चीज को पान की तरह पतला करनेवालाविदग्ध रसिक पुरुष । रसज्ञ । नागरऋषु बड़ा शक्तिशालीतत्पर जो कोई काम करने के लिये तैयार हो । उद्यत । मुस्तैद । सन्नद्धआर्थिक धनसंबंधी । द्रव्यसंबंधी । रुपये पैसे का । माली । जैसे, —आर्थिक दशा । आ…सुधी विद्वान् व्यक्ति । पंडित । शिक्षकप्रमत सोचा हुआ । विचारितअमुग्ध जो मुग्ध या मोहित न होनागरिक जिसे लोकतंत्र, जनतंत्र, प्रजातंत्रात्मक आदि पद्धति द्वारा शासित राष्ट्…बहुश्रुत जिसने बहुत सी बातें सुनी हों । जिसने अनेक प्रकार के विद्वानों से भिन्न…निर्ग्रंथक एकाकी । अलगधन्वी धनुर्धर । कमनैतमनीषी पंडित । ज्ञानी । विद्वान्कृतशोभ शानदारस्वाप्त जो स्वयं प्राप्त किया जायकृतकर्मा जो अपना काम सिद्ध कर चुका हो । सफलताप्राप्त । कामयाबवित पु वि॰अदाई पु वि॰अमूक पु वि॰घुटा मुंडित । जैसे—घुटा सिरघूना † वि॰सजान पु संज्ञा पुं॰सयान पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'सयानापन'चतुरा † ^१ संज्ञा स्त्री॰ नृत्य में धीरे—धीरे भौंह कँपाने की क्रियाछयल्ल पु ^१ संज्ञा पुं॰पैराक तैरनेवाला । तैराक । †
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें