🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:57:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्रावक
drāvaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्रावक वि॰ [सं॰] द्रवरूप में करनेवाला । ठोस चीज को पान की तरह पतला करनेवाला ।
२. बहानेवाला ।
३. गलानेवाला ।
४. पिघलानेवाला ।
५. हृदय पर प्रभाव डालने वाला । जिससे चित्त आर्द्र हो जाय ।
६. चतुर । चालाक ।
७. पीछा करनेवाला । भगानेवाला ।
८. चुरानेवाला । चोर ।
९. हृदयग्राही ।
द्रावक २ संज्ञा पुं॰
१. चंद्रकांत मणि ।
२. जार । व्यभिचारी ।
३. मोम ।
४. सुहागा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रावक mfn. (fr. √ 2. द्रु, Caus.; only, L.) causing to run
captivating, enchanting
cunning
द्रावक m. a pursuer or chaser
a thief
a wit, clever man
a libertine
a loadstone
a flux to assist the fusion of metals
distilled mineral acids
a kind of Rasa or sentiment
द्रावक n. bee's wax (as melting)
a drug employed in diseases of spleen.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (501,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रावक [द्रु-ण्वुल्] a. 1 Attracting, captivating. --2 Solvent. --3 Liquefying. --कः 1 A flux used to assist the fusion of metals. --2 The loadstone. --3 Moon-stone. --4 A thief. --5 A sharp or clever man, wit, wag. --6 A libertine, lecher. --क Wax.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0585-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रावक पु० द्रवति चन्द्रकरसम्पर्कात् द्रु--ण्वुल् । १ चन्द्रकान्त- मणौ २ विदग्धे ३ मोषके च मेदि० । ४ षिड्गे जारे शब्द- माला । द्रावयति द्रु--णिच् ण्वुल् । ५ ट्रवकारके ६ हृद- यग्राहिणि त्रि० धरणिः । ७ रसभेदे टङ्कने पु० शब्द- माला । ८ लालायां स्त्री टापि अत इत्त्वम् शब्दरत्ना० ९ प्लीहाद्यौषधभेदे पु० । ०१ सिक्थके न० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3783,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रावकं, क्ली, (द्रवति द्रावयति वा । द्रु द्रावि वा + ण्वु ल् ।) सिक्थकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ प्लीहरोगस्य औषधविशेषः । (यथा, -- “स्फटिकारीद्बयञ्चैव पलं द्बिपलिकन्तथा । नरसारं पलं देयं टङ्गणञ्च पलार्द्धकम् ॥ कासीशं शाणयुग्मञ्च प्रत्येकं श्लक्ष्णचूर्णितम् । सपञ्चलवणक्षारं कर्षमानं पृथक् पृथक् ॥ अपामार्गवृषस्यापि तथा कुष्माण्डकस्य च । रग्भावल्कलजं क्षारं प्रत्येकञ्चार्द्धशाणकम् ॥ श्लक्ष्णचूर्णीकृतञ्चैतत् लिम्पाकस्वरसे भुवि । सर्व्वमेतत् सुपिष्याथ रौद्रे दद्याद्विचक्षणः ॥ आनीय काचपात्रन्तु तत्र तत् पाचयेत् भिषक् प्रहरार्द्धं ददौ ज्वालां सालकाष्ठाग्निना मृदु । सुतप्ते काचकुम्भे च ततो ज्वालां निवारयेत् ॥ शीतं गते तदुद्धृत्य प्रक्षिपेच्च वराटकम् । वराटे द्रवतां याते ततः कर्म्मसु योजयेत् ॥ द्रावकस्य परीक्षेयं नान्यथा च भवत्यलम् । गुञ्जैकं स्याद्द्वयञ्चापि चूर्णेन मागधेन च ॥ शरपुष्पेण वा देयं तोयमुष्णं पिबेदनु ॥ पथ्यमेतद्द्रुतं देयं दुष्टशीताम्बुवर्ज्जितम् ॥” इति वैद्यककषायणसंग्रहे प्लीहसर्व्वोदरयकृ- दधिकारे ॥) अस्य अन्यद् विवरणं महाद्रावक- शब्दे द्रष्टव्यम् ॥
द्रावकः, पुं, (द्रवति चन्द्रांशुसम्पर्कादिति । द्रु + ण्वुल् ।) प्रस्तरभेदः । (द्रावयतीति + द्रु + णिच् + ण्वुल् ।) विदग्धः । (द्रवति पलायते इति । द्रु + ण्वुल् ।) मोषकः । इति मेदिनी । के, १०४ ॥ शिड्गः । इति शब्दमाला ॥ रस- भेदः । इति शब्दरत्नावली ॥ (द्रावि + ण्वुल् ।) हृदयग्राही । द्रवकारकः । इति धरणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-759-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें