🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:50:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्रावक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्रावक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्रावक

अर्थ: ण्वुल पिघलाने वाला पदार्थ

व्युत्पत्ति: द्रु +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्रावक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. द्रावक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्रावक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रावकःद्रावकौद्रावकाः
द्वितीयाद्रावकम्द्रावकौद्रावकान्
तृतीयाद्रावकेणद्रावकाभ्याम्द्रावकैः
चतुर्थीद्रावकायद्रावकाभ्याम्द्रावकेभ्यः
पञ्चमीद्रावकात् / द्रावकाद्द्रावकाभ्याम्द्रावकेभ्यः
षष्ठीद्रावकस्यद्रावकयोःद्रावकाणाम्
सप्तमीद्रावकेद्रावकयोःद्रावकेषु
सम्बोधनहे द्रावकहे द्रावकौहे द्रावकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्रावक
द्रावक
drāvaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्रावक वि॰ [सं॰] द्रवरूप में करनेवाला । ठोस चीज को पान की तरह पतला करनेवाला ।
२. बहानेवाला ।
३. गलानेवाला ।
४. पिघलानेवाला ।
५. हृदय पर प्रभाव डालने वाला । जिससे चित्त आर्द्र हो जाय ।
६. चतुर । चालाक ।
७. पीछा करनेवाला । भगानेवाला ।
८. चुरानेवाला । चोर ।
९. हृदयग्राही ।
द्रावक २ संज्ञा पुं॰
१. चंद्रकांत मणि ।
२. जार । व्यभिचारी ।
३. मोम ।
४. सुहागा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रावक mfn. (fr. √ 2. द्रु, Caus.; only, L.) causing to run
captivating, enchanting
cunning
द्रावक m. a pursuer or chaser
a thief
a wit, clever man
a libertine
a loadstone
a flux to assist the fusion of metals
distilled mineral acids
a kind of Rasa or sentiment
द्रावक n. bee's wax (as melting)
a drug employed in diseases of spleen.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (501,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रावक [द्रु-ण्वुल्] a. 1 Attracting, captivating. --2 Solvent. --3 Liquefying. --कः 1 A flux used to assist the fusion of metals. --2 The loadstone. --3 Moon-stone. --4 A thief. --5 A sharp or clever man, wit, wag. --6 A libertine, lecher. --क Wax.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0585-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रावक पु० द्रवति चन्द्रकरसम्पर्कात् द्रु--ण्वुल् । १ चन्द्रकान्त- मणौ २ विदग्धे ३ मोषके च मेदि० । ४ षिड्गे जारे शब्द- माला । द्रावयति द्रु--णिच् ण्वुल् । ५ ट्रवकारके ६ हृद- यग्राहिणि त्रि० धरणिः । ७ रसभेदे टङ्कने पु० शब्द- माला । ८ लालायां स्त्री टापि अत इत्त्वम् शब्दरत्ना० ९ प्लीहाद्यौषधभेदे पु० । ०१ सिक्थके न० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3783,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रावकं, क्ली, (द्रवति द्रावयति वा । द्रु द्रावि वा + ण्वु ल् ।) सिक्थकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ प्लीहरोगस्य औषधविशेषः । (यथा, -- “स्फटिकारीद्बयञ्चैव पलं द्बिपलिकन्तथा । नरसारं पलं देयं टङ्गणञ्च पलार्द्धकम् ॥ कासीशं शाणयुग्मञ्च प्रत्येकं श्लक्ष्णचूर्णितम् । सपञ्चलवणक्षारं कर्षमानं पृथक् पृथक् ॥ अपामार्गवृषस्यापि तथा कुष्माण्डकस्य च । रग्भावल्कलजं क्षारं प्रत्येकञ्चार्द्धशाणकम् ॥ श्लक्ष्णचूर्णीकृतञ्चैतत् लिम्पाकस्वरसे भुवि । सर्व्वमेतत् सुपिष्याथ रौद्रे दद्याद्विचक्षणः ॥ आनीय काचपात्रन्तु तत्र तत् पाचयेत् भिषक् प्रहरार्द्धं ददौ ज्वालां सालकाष्ठाग्निना मृदु । सुतप्ते काचकुम्भे च ततो ज्वालां निवारयेत् ॥ शीतं गते तदुद्धृत्य प्रक्षिपेच्च वराटकम् । वराटे द्रवतां याते ततः कर्म्मसु योजयेत् ॥ द्रावकस्य परीक्षेयं नान्यथा च भवत्यलम् । गुञ्जैकं स्याद्द्वयञ्चापि चूर्णेन मागधेन च ॥ शरपुष्पेण वा देयं तोयमुष्णं पिबेदनु ॥ पथ्यमेतद्द्रुतं देयं दुष्टशीताम्बुवर्ज्जितम् ॥” इति वैद्यककषायणसंग्रहे प्लीहसर्व्वोदरयकृ- दधिकारे ॥) अस्य अन्यद् विवरणं महाद्रावक- शब्दे द्रष्टव्यम् ॥
द्रावकः, पुं, (द्रवति चन्द्रांशुसम्पर्कादिति । द्रु + ण्वुल् ।) प्रस्तरभेदः । (द्रावयतीति + द्रु + णिच् + ण्वुल् ।) विदग्धः । (द्रवति पलायते इति । द्रु + ण्वुल् ।) मोषकः । इति मेदिनी । के, १०४ ॥ शिड्गः । इति शब्दमाला ॥ रस- भेदः । इति शब्दरत्नावली ॥ (द्रावि + ण्वुल् ।) हृदयग्राही । द्रवकारकः । इति धरणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-759-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्रावकद्रावक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: द्रावक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्रावक 📚 ➤ ण्वुल पिघलाने वाला पदार्थ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्रावक 📚द्रवरूप में करनेवाला । ठोस चीज को पान की तरह पतला करनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬