🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:46:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रगल्भ
pragalbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रतिभाशाली (हाज़िरजवाब) (3.1.25) प्रतिभान्वित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रगल्भ वि॰ [सं॰]
१. चतुर । होशियार ।
२. प्रतिभाशाली । संपन्न बुदि्धवाला ।
३. उत्साही । साहसी । हिम्मती ।
४. समय पर ठीक उत्तर देनेवाला । हाजिरजवाब ।
५. निर्भय । निडर ।
६. बोलने में संकोच न रखनेवाला । बकवादी ।
७. गंभीर । भरपूरा ।
८. प्रधान । मुख्य ।
९. निर्लज्ज । बेहया । धृष्ट ।
१. उद्धत । जिसमें नम्रता न हो ।
११. अभिमानी ।
१२. पुष्ट । प्रौढ़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚गल्भ mf(आ)n. bold, confident, resolute, brave, strong, able, MBh.; Kāv. &c.
proud, arrogant, impudent, Ragh.
skilful, Kād.
illustrious, eminent, W.
mature (as age), MW.
प्र-˚गल्भ m. N. of the fire employed at the Jātakarman, Gṛhyās.
(with आचार्य) N. of an author (called also Śubhaṃ-kara), Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (656,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रगल्भ a. 1 Bold, confident. --2 Daring, brave, intrepid, spirited, courageous; R. 2. 41. --3 Bold in speech, eloquent; पुंवत्प्रगल्भा प्रतिहाररक्षी R. 6. 20. --4 Ready-witted, prompt. --5 Resolute, energetic. --6 Mature (as age); Ku. 1. 51. --7 Matured, developed, full-grown, strong; प्रगल्भवाक् Ku. 5. 30 ( प्रौढवाक्); Māl. 9. 29; U. 6. 35. --8 Skilful; K. 12. --9 Audacious, arrogant, officious, proud. --10 Shameless, impudent; R. 13. 9. --11 Illustrious, eminent. --ल्भा 1 A bold woman. --2 A shrew, scolding woman. --3 A bold or mature woman, one of the classes of heroines in poetic composition; she is versed in all kinds of caresses, lofty of demeanour, possessed of no great modesty; of mature age, and ruling her husband; see S. D. 101 and examples quoted ad loc. --4 An epithet of Durgā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0727-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रगल्भ त्रि० प्र + गल्भ--अच् । १ प्रत्युत्पन्नमतौ २ प्रतिभान्विते च अमरः । २ नायिकाभेदे स्त्री तल्लक्षणादि नायिका- शब्दे ४०४३ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4431,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रगल्भः, त्रि, (प्रगल्भते इति । प्र + गल्भ धार्ष्ट्ये + पचाद्यच् ।) प्रत्युत्पन्नमतिः । तत्पर्य्यायः । प्रतिभान्वितः २ । इत्यमरः । ३ । १ । २५ ॥ (यथा, महाभारते । १२ । ६८ । ५८ । “प्रज्ञा प्रगल्भं कुरुते मनुष्यं राजा कृशान् वै कुरुते मनुष्यान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-246-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रगल्भ" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें