🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:06:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धृष्णु
dhṛṣṇu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धृष्णु १ वि॰ [सं॰]
१. धृष्ट । प्रगल्भ ।
२. ढीठ । उद्धत ।
३. निर्लज्ज । बेहया (को॰) ।
४. द्दढ़ । शक्तिशाली (को॰) ।
धृष्णु २ संज्ञा पुं॰
१. वैवस्वत मनु के एक पुत्र ।
२. सावर्ण मनु के एक पुत्र ।
३. एक रुद्र का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धृष्णु mfn. bold, courageous, fierce, violent, strong (Indra, Soma, the Maruts; fire, weapons, &c.), RV.; AV.; VS.
impudent, shameless, L.
धृष्णु ind. boldly, strongly, with force, RV. &c., ŚBr. (cf. दधृष्)
धृष्णु m. N. of a son of Manu Vaivasvata, MBh.; Hariv. (v.l. ˚ष्ट)
of a son of Manu Sāvarṇa, Hariv.
of a son of Kavi, MBh.
of a son of Kukura, Hariv.
धृष्णु n. (कश्यपस्य) N. of a Saman, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (520,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धृष्णु a. [धृष्-क्नु] 1 Bold, confident, courageous, valiant, powerful (in a good sense). --2 Shameless, impudent. --3 Ved. Strong, powerful.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0601-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धृष्णु त्रि० धृष--क्नु । १ धृष्टे २ प्रगल्भे त्रिका० ३ कञ्चुकायां पु० शब्दच० । ४ रुद्रभेदे पु० “नमस्त आयुधायानातताय धृ- ष्णये” यजु० १६ । १४ “धृष्णये धर्षणशीलरिपुं हन्तुं प्रगल्भाय” वेददी० । सावर्णिमनोः ५ पुत्रभेदे पु० “सावर्णस्य मनोः पुत्राः” इत्युपक्रमे “चरिष्णुरार्यो धृष्णुश्च राजन्! सुमतिरेव च” हरिवं० ७ अ० । वैवस्वत मनोः ६ पुत्रभेदे पु० तद्वंशोपक्रमे “इक्ष्वाकुश्चैव नाभागो धृष्णुः शर्यातिरेव च” हरिवं० १० अ० । सात्वत- वंश्यकुकुरसुते ७ नृपभेदे “कुकुरस्य सुतो धृष्णुर्धृष्णोस्तु तनयस्तथा” हरिवं० ३८ अ० । ८ पितामहपुत्रकवि- सुतभेदे “पितामहस्त्वपत्यं वै कविं जग्राह तत्त्ववित् । तदा स वारुणः ख्यातो भृगुः प्रसवकर्मकृत् । ब्रह्मणस्तु कवेः पुत्रा वारुणास्ते उदाहृताः । अष्टौ प्रसवजै- र्युक्ता गुणैर्ब्रह्मविदः शुभाः । कविः काव्यश्च धृष्णुश्च बुद्धिमानुशनास्तथा । भृगुश्च विरजाश्चैव काशी चोग्रश्च धर्मवित् । अष्टौ कविसुताह्येते सर्वमेभिर्जग- त्ततम्” भा० आनु० ८५ अ० । वेदे सुपां स्थाने याच् “प्रधृष्णुया नमति वस्यो अच्छ” ऋ० ४ । २१ । ४ “धृष्णुया धृष्णुः” भा० “भ्राजन्त्यौ यन्ति धृष्णुया” ऋ० ५ । १० । ५ । “धृष्णुया धृष्णवः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3908,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धृष्णुः, त्रि, (धृष्णोतीति । धृष् + “त्रसिगृधिधृषि- क्षिपेः क्नुः ।” ३ । २ । १४० । इति क्नुः ।) धृष्टः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ६ । २५ । ५ । “न हि त्वा शूरो न तुरो न धृष्णु- र्न त्वा योधो मन्यमानो युयोध ॥”) पुं, कञ्चिका । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (वैवस्वत- मनुपुत्त्रः । यथा, हरिवंशे । १० । १ । “मनोर्वैवस्वतस्यासन् पुत्त्रा वै नव तत्समाः । इक्षाकुश्चैव नाभागो धृष्णुः शर्य्यातिरेव च ॥” सावर्णस्य मनोः पुत्त्रविशेषः । यथा, तत्रैव । ७ । ६० । “वरिष्णुरार्य्यो धृष्णुश्च राजः सुमतिरेव च । सावर्णस्य मनोः पुत्त्रा भविष्या दश भारत ! ॥” चन्द्रवंशोद्भवकुकुरराजस्य सुतः । यथा, तत्रैव ३७ । १८ । “कुकुरस्य सुतो धृष्णुर्धृष्णोस्तु तनयस्तथा । कपोतरोमा तस्याथ तैत्तिरिस्तनयोऽभवत् ॥” कवेः पुत्त्रविशेषः । यथा, महाभारते । १३ । ८५ । १३३ । “कविः काव्यश्च धृष्णुश्च बुद्धिमानुशनास्तथा । भृगुश्च विरजाश्चैव काशी चोग्रश्च धर्म्मवित् ॥ अष्टौ कविसुता ह्येते सर्व्वमेभिर्जगत्ततम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-805-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें