🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:20:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धृष्ट
dhṛṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धृष्ट १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ धृष्टा]
१. संकोच या लज्जा न करनेवाला । जो कोई अनुचित या बेढंगा काम करते हुए कुछ भी न सहमे । निर्लज्ज । बेहया । प्रगल्भ । विशेष—साहित्य में 'धृष्ट नायक' उसको कहते हैं जो अपराध करता जाता है, अनेक प्रकार का तिरस्कार सहता जाता है, पर अनेक बहाने करेक बातें बनाकर नायिका के पीछे लगा ही रहता है ।
२. अनुचित साहस करनेवाला । ढीठ । गुस्ताख । उद्धत ।
३. बहादुर । साहसी (को॰) ।
४. आत्मविश्वासी (को॰) ।
५. निर्दयी । क्रूर ।
धृष्ट २ संज्ञा पुं॰
१. चेदिवंशीय कुति का पुत्र (हरिवंश) ।
२. सप्तम मनु के एक पुत्र का नाम (भागवत) ।
३. अस्त्रों का संहार (वाल्मीकि॰) ।
४. साहित्य के अनुसार वह नायक जो बार बार अपराध करता है, अनेक प्रकार के अपमा न सहता है, पर फिर भी किसी न किसी प्रकार बातें बनाकर नायिका के साथ लगा रहता है । उ॰—लाज धरै मन में नहीं, नायक धृष्ट निदान ।—मतिराम (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धृष्ट mfn. bold, daring, confident, audacious, impudent, RV.; AV. (cf. अ-, अन्-आ-), MBh.; Kāv. &c. (cf. Introd. p. xviii.)
secured, obtained, W.
profligate, abandoned, ib. (ifc. it gives a bad sense to the first member of the comp. Pāṇ. ii, 1, 53; Gaṇar. ii, 114)
धृष्ट m. a faithless husband, ib.
a magic. formula spoken over weapons, R.
N. of a son of Manu Vaivasvata, Hariv. (C. ˚ष्णु), Pur. (cf. धार्ष्ट)
of a son of Kunti, Hariv.
of a son of Bhajamāna, ib. (C. ˚ष्ण)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (519,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धृष्ट p. p. [धृष्-क्त] 1 Bold, courageous, confident. --2 Impudent, rude, shameless, saucy, insolent; धृष्टः पार्श्वे वसति H. 2. 26. --3 Forward, presumptuous. --4 Profligate, abandoned. --5 Cruel, unkind. --ष्टः A faithless husband or lover; कृतागा अपि निःशंकस्तर्जितोऽपि न लज्जितः । दृष्टदोषोऽपि मिथ्यावाक् कथितो धृष्टनायकः S. D. 72. --ष्टा A disloyal woman. --Comp. --द्युम्नः N. of a son of Drupada and brother of Draupadī. [He with his father fought on the side of the Pāṇḍavas, and for some days he acted as commander-in-chief of their forces. When Droṇa had killed Drupada after a hard struggle, Dhṛṣṭadyumna vowed that he would be revenged for the death of his father. And he was able to fulfil this vow on the morning of the 16th day of the battle, when he unfairly cut off the head of Droṇa; (see Droṇa). He was afterwards surprised by Aśvatthāman while lying asleep in the camp of the Pāṇḍavas, and was stamped to death.]. --धी a. bold, presumptuous. --मानिन् a. having too high an opinion of oneself, [] presumptuous.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0601-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धृष्ट त्रि० धृष--वैयात्ये क्त । १ निर्लज्जे २ प्रगलभे ३ निर्दये च । ४ नायकभेदे पु० तल्लक्षणोदाहरणे सा० द० उक्ते यथा “कृतागा अपि निःशङ्कस्तर्जितोऽपि न लज्जितः । दृष्ट- दोषोऽपि मिथ्यावाक् कथितो धृष्टनायकः” “शोणं वीक्ष्य मुखं विचुम्बितुमहं यातः समीपं ततः पादेन प्रहृतं तया सपदि तं धृत्वा सहासे मयि । किञ्चित् तत्र विधातुमक्षमतया वाष्पं त्यजन्त्याः सखे! भ्रातश्चे- तसि कौतुकं वितनुते कोपोऽपि वामभ्रुवः” । “भूयोनिः- शङ्कः कृतदोषोऽपि भूयोनिवारितोऽपि प्रश्नयपरा- यणः” रसमञ्जर्य्यां तल्लक्षणमुक्तम् । विदर्भराजसुतकुन्तेः ५ पुत्रभेदे पु० “भीमो विदर्भस्य सुतः कुन्तिस्तस्यात्मजोऽ- भवत् । कुन्तेर्धृष्टः सुतो जज्ञे” हरिवं० ३७ अ० । ६ वन्दक्याम् असत्यां स्त्री शब्दरत्ना० । तस्य भावः तल् धृष्टता स्त्री त्व धृष्टत्व न० ष्यञ् धार्ष्ट्य न० । निर्लज्जत्वे प्रागल्भ्ये च “गुरुस्तवैवागमएव धृष्टताम्” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3907,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धृष्टः, त्रि, (धृष + क्तः ।) प्रगल्भः । इति मुग्ध- बोधव्याकरण्णम् ॥ (यथा, भागवते । ५ । १२ । ७ । [] “जनस्य गोप्तासि विकत्थमानो न शोभसे वृद्धसभासु धृष्टः ॥”) निर्लज्जः । तत्पर्य्यायः । धृष्णक् २ वियातः ३ । इत्यमरः । ३ । १ । २५ ॥ धृष्णुः ४ दधृक् ५ । इति त्रिकाण्डशेषः । धर्षितः ६ । इति शब्द- रत्नावली ॥ चतुर्विधपत्यन्तर्गतपतिविशेषे, पुं । तस्य लक्षणं यथा, “भूयो निःशङ्कः कृतदोषो- ऽपि भूयो निवारितोऽपि भूयः प्रश्रयपरायणः ।” इति रसमञ्जरी ॥ (चेदिवंशीयकुन्तेः पुत्त्रः । यथा, हरिवंशे । ३६ । २४ । “कुन्तेर्धृष्टः सुतो जज्ञे रणधृष्टः प्रतापवान् ॥” सप्तममनोः पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ८ । १३ । २ । “मनुर्व्विवस्वतः पुत्त्रः श्राद्धदेव इति श्रुतः । सप्तमो वर्त्तमानो यस्तदपत्यानि मे शृणु ॥ इक्षाकुर्नभगश्चैव धृष्टः शर्य्यातिरेव च ॥” धृष्णुरिति कुत्रापि दृश्यते ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-805-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धृष्ट" आता है (28)
गल्भ धृष्ट । ढीठ । अभिमानी । अहंकारीधृष्णु धृष्ट । प्रगल्भअपत्रप निर्लज्ज । ढीठ । धृष्टसावलेप अवलेपयुक्त । गर्क से भरा हुआ । धृष्टत्रपाहीन निर्लज्ज । धृष्टशोख ढीठ । धृष्ट । प्रगल्भअशालीन धृष्ट । ढीठ । शालीनतारहितअह्निय धृष्ट । ढीठ । निर्लज्ज । घमंडीगुस्ताख धृष्ट । ढीठ । अशालीन । अशिष्ट । बेअदब । बड़ों का संकोच न रखनेवालासाफदीदा निर्लज्ज । बेशरम । धृष्टदस्तदराज धृष्ट । ढीठ । निडरत्रपानिरस्त निर्लज्ज । धृष्टकडार घमंडीअविनय विनय का अभाव । ढिठाई । उद्दंड़तादेष्णु उदारवैवस्वत सूर्य के एक पुत्र का नाम । यमअनिभृत विं॰निरपत्रप निर्लज्य । बेशर्मप्रतिभामुख प्रत्युत्पन्न मति । । कुशाग्रबुद्धिअनीतिज्ञ दुराचार में प्रवीण । अनुचित कार्य में पटु । जिसे सदाचार या नीति का ज्ञ…बिडर छितराया हुआ । अलग अलग । दूर दूरमगरा † ^१ वि॰लूती पतली लकड़ी जिसका एक सिरा जलता हो । लुआठी । मुहा॰—लूती लगाना=आग लगानाटर्रा टर्रानेवाला । ऐंठकर बात करने— वाला । अविनीत और कठोर स्वर से उत्तर देने…बेदीदा बिना आँख का । बेमुरब्वतश्लाघी सदर्प । साहंकार । मदोद्धतसमद्धत ऊपर उठाया हुआ । उन्नीतधृष्टमानी अपने को बहुत बड़ा समझनेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें