🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:11:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वैवस्वत
vaivasvata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैवस्वत संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूर्य के एक पुत्र का नाम । यम ।
२. एक रुद्र का नाम ।
३. शनैश्चर ।
४. पुराणानुसार सातवें मनु का नाम । विशेष— आजकल का मन्वतंर इन्हीं मनु का माना जाता है । इक्ष्वाकु, नृग, शर्याति, दिष्ट, धृष्ट, करूषक, नरिष्यंत, पृषध्र, नाभाग और कवि ये दस इनके पुत्र माने गए हैं ।
५. पुराणानुसार वर्तमान मन्वंतर का नाम । विशेष—इस मन्वंतर के अवतार वामन, देवता पुरंदर इंद्र, आदित्यगण, वशुगण, रुद्रगण, मरुदगण आदि और ऋषि कश्यप, अत्रि, वशिष्ठ, विश्वामित्र आदि कहे गए हैं ।
६. आग्नि का एक नाम (को॰) ।
७. एक तीर्थ का नाम ।
वैवस्वत वि॰
१. सूर्य संबंधी ।
२. यम संबंधी । अग्निसंमबंधी ।
४. मनु संबंधी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैवस्वत mf(ई)n. (fr. विवस्वत्) coming from or belonging to the sun, R.
relating or belonging to Yama Vaivasvata, Kauś.; MBh.; Kāv.
relating to Manu Vaivasvata, MBh.; Hariv.; Pur.
वैवस्वत m. patr. of Yama, RV. &c. &c.
of a Manu, AV.; ŚBr. &c.
of the planet Saturn, L.
N. of one of the Rudras, VP.
वैवस्वत n. (scil. अन्तर) N. of the 7th or present Manv-antara (as presided over by Manu Vaivasvata), MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1026,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैवस्वतः [विवस्वतोऽपत्यं अण्] 1 N. of the seventh Manu who is supposed to preside over the present age; see under Manu; वैवस्वतो मनुर्नाम माननीयो मनीषिणां R. 1. 11; U. 6. 18. --2 N. [] of Yama; R. 15. 45. --3 N. of Agni. --4 One of the eleven Rudras. --5 The planet Saturn. --तं The present age or Manvantara, as presided over by Manu Vaivasvata or the seventh Manu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1015-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैवस्वत पु० विवस्वतोऽपत्यम् तस्येदं वा अण । १ यमे अमर- २ अग्नौ ३ रुद्रभेदे च जटा० । ४ तत्सम्बन्धिनि त्रि० “वैव- स्वतकरक्रिया” इत्युद्भटः । ५ दक्षिणदिशि स्त्री ङीप् । ६ सप्तमे मनुभेदे “मनुर्विवस्वतः पुत्रः श्राद्धदेव इति श्रुतः । सप्तमो वर्त्तमानोऽयस्तदपत्यानि मे शृणु! । इक्ष्वाकुर्न [] भसश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तोऽथ नाभागः सप्तमो दिष्ट उच्यते । वृषणश्च पृषध्रश्च दशमो बसुमान् स्मृतः । मनोर्वैवस्वतस्यैते दश पुत्राः परन्तप! । आदित्या वसवो रुद्रा विश्वे देवा मरुद्गणाः । अश्विनी वृषभो राजन्! इन्द्रस्तेषां पुरन्दरः । कश्यपोऽत्रिर्वशिष्ठश्च विश्वामित्रश्च गोतमः । यमदग्निर्भरद्वाज इति सप्तर्षयः स्मृताः । अत्रापि भगवज्जन्म कश्यपाददितेरभूत् । आ- दित्यानामवरजो विष्णुर्वामनरूपधृक् । संक्षेपतो मयो- क्तानि सप्त मन्वन्तराणि ते” भाग० ८ १२ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4977-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैवस्वतः, पुं, (विवस्वतोऽपत्यमिति । अण् ।) यमः । इत्यमरः ॥ (यथा, बृहत्संहितायाम् । ६९ । २३ । “एवं शशः सप्ततिहायनोऽयं वैवस्वतस्यालयमभ्युपैति ॥” यथा च ऋग्वेदे । १० । १४ । १ । “वैवस्वतं संगमनं जनानां यमं राजानं हविषादुवस्य ॥” “वैवस्वतं विवस्वतः सूर्य्यस्य पुत्त्रम् ।” इति तद्- भाष्ये सायणः ॥ यथा च राजतरङ्गिण्याम् । ४ । १५१ । “वनराजिश्यामलेन दिशं वैवस्वताङ्किताम् ॥”) रुद्रविशेषः । इति जटाधरः ॥ शनिः । सप्तमो मनुः । (यथा, रघुवंशे । १ । ११ । “वैवस्वतो मनुर्नाम माननीयो मनीषिणाम् ॥”) वर्त्तमानोऽयम् । अस्मिन्मन्वन्तरे वामनोऽव- तारः । पुरन्दरः इन्द्रः । आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः । अश्विनावृषभः । इत्याद्या देवा । कश्यपः अत्रिः वशिष्ठः [] विश्वामित्रः गोतमः जमदग्निः भरद्वाजः एते सप्तर्षयः । इक्ष्वाकुः नृगः शर्यातिः दिष्टः धृष्टः करूषकः नरिष्यन्तः पृषध्रः नाभागः कविः एते मनुपुत्त्रा दश । इति श्रीभागवतमतम ॥ * ॥ अपि च । “सप्तमञ्च प्रवक्ष्यामि यद्वैवस्वतमुच्यते । अत्रिश्चैव वशिष्ठश्च कश्यपो गौतमस्तथा ॥ भरद्वाजस्तथा योगी विश्वामित्रः प्रतापवान् । यमदग्निश्च सप्तैते सांप्रतं ये महर्षयः ॥ साध्या विश्वाश्च रुद्राश्च मरुतो वसवोऽश्विनौ । आदित्याश्च सुरास्तद्वत् सप्त देवगणाः स्मृताः ॥ इक्ष्वाकुप्रमुखाश्चास्य दशपुत्त्राः स्मृता भुवि । मन्वन्तरेषु सर्व्वेषु सप्त सप्त महर्षयः ॥ कृत्वा धर्म्मव्यवस्थानं प्रयान्ति परमं पदम् ॥” इति मात्स्ये मन्वन्तरानुकीर्त्तनो नाम ९ अः ॥ अन्यच्च । श्रीमार्कण्डेय उवाच । “आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्- गणाः । भृगवोऽङ्गिरसश्चाष्टौ यत्र देवगणाः स्मृताः ॥ आदित्या वसवो रुद्रा विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः । साध्याश्च मरुतो विश्वे धर्म्मपुत्त्रा गणास्त्रयः ॥ भृगोस्तु भृगवः पुत्त्राः ह्यङ्गिरोऽङ्गिरसः सुताः । एष सर्गस्तु मारीचो विज्ञेयः सांप्रताधिपः ॥ तेजस्वी नाम चेन्द्रोऽपि महात्मा यज्ञभागभुक् । अतीतानागता ये च वर्त्तन्ते ये च सांप्रतम् ॥ सर्व्वे ते त्रिदशेन्द्रास्तु विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः । सहस्राक्षाः कुलिशिनः सर्व्व एव पुरन्दराः ॥ मघवन्तो वृषाः सर्व्वे शृङ्गिणो गजगामिनः । ते शतक्रतवः सर्व्वे भूताभिभवतेजसः ॥ धर्म्माद्यैः कारणैरेतैराधिपत्यगुणान्विताः । भूतभव्यभवन्नाथाः शृणु चैतत् त्रयं द्बिज ॥ भूर्लोकोऽयं स्मृतो भूमिरन्तरीक्षं भुवः स्मृतम् । स्वराख्यश्च तथा स्वर्गस्त्रैलोक्यमिति गद्यते ॥ अत्रिश्चैव वशिष्ठश्च कश्यपश्च महानृषिः । गौतमश्च भरद्बाजो विश्वामित्रश्च कौशिकः ॥ तथैव पुत्त्रो भगवानृचीकस्य महात्मनः । जमदग्निश्च सप्तैते मुनयोऽत्र तथान्तरे ॥ इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तश्च विख्यातो नाभागो दिष्ट एव च ॥ करूषश्च पृषध्रश्च भूमिपा लोकविश्रुताः । मनोर्व्वैवस्वतस्यैते नव पुत्त्राः प्रकीर्त्तिताः ॥ वैवस्वतमिदं देवि ! कथितं ते मयान्तरम् । अस्मिन् श्रुते नरः सद्यः पठिते चैव सत्तम । मुच्यते पातकैः सर्व्वैः पुण्यञ्च महदश्नुते ॥” इति मार्कण्डेयपुराणे वैवस्वतमन्वन्तरं समाप्तम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-519-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वैवस्वत" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬