🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शमन
śamana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(यज्ञ में पशु के) वध के अर्थ में (2.7.28) परम्पराक · प्रोक्षण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शमन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यज्ञ के लिये होनेवाला पशुओं का बलि- दान ।
२. यम ।
३. एक प्रकार का मृग ।
४. हनन । हिंसा ।
५. शम । शांति । जैसे,—रोग का शमन ।
७. अन्न ।
८. मटर ।
९. वह ओषधि जो वातादि दोषों का वमन, विरेचनादि द्वारा दूर करे । जैसे—गिलोय ।
१०. तिरस्कार
११. आघात । चोट ।
१२. वैद्यक में एक प्रकार का धूम्रपान । विशेष—इस धूम्रपान में इलायची, तगर, कुड़ा, जटामासी, गंधतृण, दालचीनी, तेजपत्ता, नागकेशर, नखी, सरल, बाला, शिलारस आदि कई ओषधियों का मिश्रण किया जाता है, इसका धूआँ नली या सटक आदि के द्वारा पीते हैं । इससे वात आदि दोषों का नाश होना माना जाता है ।
१३. एक प्रकार का वस्ति कर्म जो मोथा और रसांजन आदि मिले हुए दूध से किया जाता है ।
१४. रात्रि । रात ।
१५. शांत करना । बुझाना (को॰) ।
१६. प्रसन्न करना (को॰) ।
१७. अंत । ठहराव । समाप्ति । विनाश (को॰) ।
१८. निगल जाना । चबाना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शमन mf(ई)n. calming, tranquillizing, soothing, allaying, extinguishing, destroying, KātyŚr.; MBh. &c.
शमन m. ‘settler, destroyer’, N. of Yama, Daś.
a kind of antelope, L.
a kind of pea, L.
शमन n. the act of calming, appeasing, allaying, tranquillization, pacification, extinction, destruction, Kauś.; MBh. &c. killing, slaying, immolation, Kauś.
chewing, swallowing, L.
a mode of sipping water (prob. for चमन), MW.
malediction, reviling (w.r. for शपन), W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1054,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शमन a. नी f. [शम् णिच् ल्यु ल्युट् वा] Quelling, allaying, subduing &c. --नं 1 Appeasing, allaying, soothing, conquering, alleviating, &c. --2 Calmness, tranquillity. --3 End, stop, cessation, destruction. --4 Hurting, injuring. --5 Killing animals for sacrifice, immolation. --6 Swallowing, chewing. --नः 1 A kind of deer, an antelope. --2 N of Yama, the god of death. --Comp. --स्वसृ f. 'Yama's sister', epithet of the river Yamunā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1034-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शमन पु० शमयति शम--णिच्--ल्यु । लोकार्ना पुण्यापुण्य- फलदातृत्वेन दण्डकारके १ यमे अमरः । शम--णिच्- भावे ल्युट् । २ शान्तीकरणे न० । ३ यज्ञार्थपशुधाते अमरः ४ चर्वणे धरणिः ५ हिंसायां हेमच० ६ मृगभेदे शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5083,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शमनं, क्ली, (शम + ल्युट् ।) यज्ञार्थपशुहननम् । इत्यमरः ॥ शान्तिः । इति मेदिनी ॥ (यथा, पाणिनौ । ५ । १ । ३८ । “वातस्य शमनं कोपनं वा ।” इति काशिका ॥) चर्व्वणम् । इति धरणिः ॥ हिंसा । इति हेमचन्द्रः ॥ (प्रतिसंहारः । यथा, मार्कर्कण्डेये । ७८ । १३ । “निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपः क्षयात्मकः । प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वतेजःशमनं कुरु ॥” निवारकः । यथा, तत्रैव देवीमाहात्म्ये । “दुर्व्वृत्तवृत्तशमनं तव देवि ! शीलम् ॥”)
शमनः, पुं, (शमयति पापिनां कर्म्म आलोचय- तीति । कर्त्तरि ल्युः ।) यमः । इत्यमरः ॥ मृग- भेदः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ कलायः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-023-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शमन" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें