🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:56:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शमन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शमन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शमन

अर्थ: शमन करने वाला, दमन करने वाला, वशीभूत करने वाला आदि

संस्कृत: यमः, यज्ञार्थं पशुहननम् · पर्याय: धर्मराज, पितृपति, समवर्तिन्, परेतराज्, कृतान्त

व्युत्पत्ति: शम् + णिच् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शमन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शमन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शमन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशमनःशमनौशमनाः
द्वितीयाशमनम्शमनौशमनान्
तृतीयाशमनेनशमनाभ्याम्शमनैः
चतुर्थीशमनायशमनाभ्याम्शमनेभ्यः
पञ्चमीशमनात् / शमनाद्शमनाभ्याम्शमनेभ्यः
षष्ठीशमनस्यशमनयोःशमनानाम्
सप्तमीशमनेशमनयोःशमनेषु
सम्बोधनहे शमनहे शमनौहे शमनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शमन
शमन
śamana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(यज्ञ में पशु के) वध के अर्थ में (2.7.28) परम्पराक · प्रोक्षण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शमन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यज्ञ के लिये होनेवाला पशुओं का बलि- दान ।
२. यम ।
३. एक प्रकार का मृग ।
४. हनन । हिंसा ।
५. शम । शांति । जैसे,—रोग का शमन ।
७. अन्न ।
८. मटर ।
९. वह ओषधि जो वातादि दोषों का वमन, विरेचनादि द्वारा दूर करे । जैसे—गिलोय ।
१०. तिरस्कार
११. आघात । चोट ।
१२. वैद्यक में एक प्रकार का धूम्रपान । विशेष—इस धूम्रपान में इलायची, तगर, कुड़ा, जटामासी, गंधतृण, दालचीनी, तेजपत्ता, नागकेशर, नखी, सरल, बाला, शिलारस आदि कई ओषधियों का मिश्रण किया जाता है, इसका धूआँ नली या सटक आदि के द्वारा पीते हैं । इससे वात आदि दोषों का नाश होना माना जाता है ।
१३. एक प्रकार का वस्ति कर्म जो मोथा और रसांजन आदि मिले हुए दूध से किया जाता है ।
१४. रात्रि । रात ।
१५. शांत करना । बुझाना (को॰) ।
१६. प्रसन्न करना (को॰) ।
१७. अंत । ठहराव । समाप्ति । विनाश (को॰) ।
१८. निगल जाना । चबाना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शमन mf(ई)n. calming, tranquillizing, soothing, allaying, extinguishing, destroying, KātyŚr.; MBh. &c.
शमन m. ‘settler, destroyer’, N. of Yama, Daś.
a kind of antelope, L.
a kind of pea, L.
शमन n. the act of calming, appeasing, allaying, tranquillization, pacification, extinction, destruction, Kauś.; MBh. &c. killing, slaying, immolation, Kauś.
chewing, swallowing, L.
a mode of sipping water (prob. for चमन), MW.
malediction, reviling (w.r. for शपन), W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1054,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शमन a. नी f. [शम् णिच् ल्यु ल्युट् वा] Quelling, allaying, subduing &c. --नं 1 Appeasing, allaying, soothing, conquering, alleviating, &c. --2 Calmness, tranquillity. --3 End, stop, cessation, destruction. --4 Hurting, injuring. --5 Killing animals for sacrifice, immolation. --6 Swallowing, chewing. --नः 1 A kind of deer, an antelope. --2 N of Yama, the god of death. --Comp. --स्वसृ f. 'Yama's sister', epithet of the river Yamunā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1034-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शमन पु० शमयति शम--णिच्--ल्यु । लोकार्ना पुण्यापुण्य- फलदातृत्वेन दण्डकारके १ यमे अमरः । शम--णिच्- भावे ल्युट् । २ शान्तीकरणे न० । ३ यज्ञार्थपशुधाते अमरः ४ चर्वणे धरणिः ५ हिंसायां हेमच० ६ मृगभेदे शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5083,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शमनं, क्ली, (शम + ल्युट् ।) यज्ञार्थपशुहननम् । इत्यमरः ॥ शान्तिः । इति मेदिनी ॥ (यथा, पाणिनौ । ५ । १ । ३८ । “वातस्य शमनं कोपनं वा ।” इति काशिका ॥) चर्व्वणम् । इति धरणिः ॥ हिंसा । इति हेमचन्द्रः ॥ (प्रतिसंहारः । यथा, मार्कर्कण्डेये । ७८ । १३ । “निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपः क्षयात्मकः । प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वतेजःशमनं कुरु ॥” निवारकः । यथा, तत्रैव देवीमाहात्म्ये । “दुर्व्वृत्तवृत्तशमनं तव देवि ! शीलम् ॥”)
शमनः, पुं, (शमयति पापिनां कर्म्म आलोचय- तीति । कर्त्तरि ल्युः ।) यमः । इत्यमरः ॥ मृग- भेदः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ कलायः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-023-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शमन" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शमनशमन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शमन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शमन 📚 ➤ शमन करने वाला, दमन करने वाला, वशीभूत करने वाला आदि
संस्कृत: यमः, यज्ञार्थं पशुहननम् · पर्याय: धर्मराज, पितृपति, समवर्तिन्, परेतराज्, कृतान्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शमन 📚यज्ञ के लिये होनेवाला पशुओं का बलि- दान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शमन
यम के और नाम (१.१.७१) — कृतान्त, यमुनाभ्राता, यमराज, यम, काल, दण्डधर, श्राद्धदेव, वैवस्वत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शमन: शम् + णिच् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें