🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:27:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धृष्ट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धृष्ट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धृष्ट

अर्थ: दिलेर, साहसी, विश्वस्त

संस्कृत: प्रागल्भ्ये · पर्याय: धृष्णज्, वियात

अंग्रेज़ी: to boast, to be proud, to show off

व्युत्पत्ति: धृष् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धृष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धृष् + क्त
  2. धृष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धृष् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — धृष्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधृष्टःधृष्टौधृष्टाः
द्वितीयाधृष्टम्धृष्टौधृष्टान्
तृतीयाधृष्टेनधृष्टाभ्याम्धृष्टैः
चतुर्थीधृष्टायधृष्टाभ्याम्धृष्टेभ्यः
पञ्चमीधृष्टात् / धृष्टाद्धृष्टाभ्याम्धृष्टेभ्यः
षष्ठीधृष्टस्यधृष्टयोःधृष्टानाम्
सप्तमीधृष्टेधृष्टयोःधृष्टेषु
सम्बोधनहे धृष्टहे धृष्टौहे धृष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — धृष् (स्वादिगण) · अर्थ: गर्व करना, अपने को बड़ा समझना (प्रागल्भ्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमधृष्णोतिधृष्णुतःधृष्णुवन्ति
मध्यमधृष्णोषिधृष्णुथःधृष्णुथ
उत्तमधृष्णोमिधृष्णुवःधृष्णुमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: धृष्णोति · लिट्: दधर्ष · लुट्: धर्षिता · लृट्: धर्षिष्यति · लोट्: धृष्णुतात् · लङ्: अधृष्णोत् · विधिलिङ्: धृष्णुयात् · आशीर्लिङ्: धृष्यात् · लुङ्: अधर्षीत् · लृङ्: अधर्षिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: धर्षण · ण्वुल्: धर्षकः · तृच्: धर्षिता · तव्य: धर्षितव्यः · अनीयर्: धर्षणीयः · क्त: धृष्टः · क्तवतु: धृष्टवान् · शतृ: धृष्णुवन् · स्य-शतृ: धर्षिष्यन् · क्त्वा: धर्षित्वा · ल्यप्: प्रधृष्य · तुमुन्: धर्षितुम् · णमुल्: धर्षम् · घञ्: धर्षः · क्तिन्: धृष्टि · क्वसु: दधृष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धृष्ट
धृष्ट
dhṛṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धृष्ट १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ धृष्टा]
१. संकोच या लज्जा न करनेवाला । जो कोई अनुचित या बेढंगा काम करते हुए कुछ भी न सहमे । निर्लज्ज । बेहया । प्रगल्भ । विशेष—साहित्य में 'धृष्ट नायक' उसको कहते हैं जो अपराध करता जाता है, अनेक प्रकार का तिरस्कार सहता जाता है, पर अनेक बहाने करेक बातें बनाकर नायिका के पीछे लगा ही रहता है ।
२. अनुचित साहस करनेवाला । ढीठ । गुस्ताख । उद्धत ।
३. बहादुर । साहसी (को॰) ।
४. आत्मविश्वासी (को॰) ।
५. निर्दयी । क्रूर ।
धृष्ट २ संज्ञा पुं॰
१. चेदिवंशीय कुति का पुत्र (हरिवंश) ।
२. सप्तम मनु के एक पुत्र का नाम (भागवत) ।
३. अस्त्रों का संहार (वाल्मीकि॰) ।
४. साहित्य के अनुसार वह नायक जो बार बार अपराध करता है, अनेक प्रकार के अपमा न सहता है, पर फिर भी किसी न किसी प्रकार बातें बनाकर नायिका के साथ लगा रहता है । उ॰—लाज धरै मन में नहीं, नायक धृष्ट निदान ।—मतिराम (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धृष्ट mfn. bold, daring, confident, audacious, impudent, RV.; AV. (cf. अ-, अन्-आ-), MBh.; Kāv. &c. (cf. Introd. p. xviii.)
secured, obtained, W.
profligate, abandoned, ib. (ifc. it gives a bad sense to the first member of the comp. Pāṇ. ii, 1, 53; Gaṇar. ii, 114)
धृष्ट m. a faithless husband, ib.
a magic. formula spoken over weapons, R.
N. of a son of Manu Vaivasvata, Hariv. (C. ˚ष्णु), Pur. (cf. धार्ष्ट)
of a son of Kunti, Hariv.
of a son of Bhajamāna, ib. (C. ˚ष्ण)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (519,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धृष्ट p. p. [धृष्-क्त] 1 Bold, courageous, confident. --2 Impudent, rude, shameless, saucy, insolent; धृष्टः पार्श्वे वसति H. 2. 26. --3 Forward, presumptuous. --4 Profligate, abandoned. --5 Cruel, unkind. --ष्टः A faithless husband or lover; कृतागा अपि निःशंकस्तर्जितोऽपि न लज्जितः । दृष्टदोषोऽपि मिथ्यावाक् कथितो धृष्टनायकः S. D. 72. --ष्टा A disloyal woman. --Comp. --द्युम्नः N. of a son of Drupada and brother of Draupadī. [He with his father fought on the side of the Pāṇḍavas, and for some days he acted as commander-in-chief of their forces. When Droṇa had killed Drupada after a hard struggle, Dhṛṣṭadyumna vowed that he would be revenged for the death of his father. And he was able to fulfil this vow on the morning of the 16th day of the battle, when he unfairly cut off the head of Droṇa; (see Droṇa). He was afterwards surprised by Aśvatthāman while lying asleep in the camp of the Pāṇḍavas, and was stamped to death.]. --धी a. bold, presumptuous. --मानिन् a. having too high an opinion of oneself, [] presumptuous.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0601-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धृष्ट त्रि० धृष--वैयात्ये क्त । १ निर्लज्जे २ प्रगलभे ३ निर्दये च । ४ नायकभेदे पु० तल्लक्षणोदाहरणे सा० द० उक्ते यथा “कृतागा अपि निःशङ्कस्तर्जितोऽपि न लज्जितः । दृष्ट- दोषोऽपि मिथ्यावाक् कथितो धृष्टनायकः” “शोणं वीक्ष्य मुखं विचुम्बितुमहं यातः समीपं ततः पादेन प्रहृतं तया सपदि तं धृत्वा सहासे मयि । किञ्चित् तत्र विधातुमक्षमतया वाष्पं त्यजन्त्याः सखे! भ्रातश्चे- तसि कौतुकं वितनुते कोपोऽपि वामभ्रुवः” । “भूयोनिः- शङ्कः कृतदोषोऽपि भूयोनिवारितोऽपि प्रश्नयपरा- यणः” रसमञ्जर्य्यां तल्लक्षणमुक्तम् । विदर्भराजसुतकुन्तेः ५ पुत्रभेदे पु० “भीमो विदर्भस्य सुतः कुन्तिस्तस्यात्मजोऽ- भवत् । कुन्तेर्धृष्टः सुतो जज्ञे” हरिवं० ३७ अ० । ६ वन्दक्याम् असत्यां स्त्री शब्दरत्ना० । तस्य भावः तल् धृष्टता स्त्री त्व धृष्टत्व न० ष्यञ् धार्ष्ट्य न० । निर्लज्जत्वे प्रागल्भ्ये च “गुरुस्तवैवागमएव धृष्टताम्” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3907,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धृष्टः, त्रि, (धृष + क्तः ।) प्रगल्भः । इति मुग्ध- बोधव्याकरण्णम् ॥ (यथा, भागवते । ५ । १२ । ७ । [] “जनस्य गोप्तासि विकत्थमानो न शोभसे वृद्धसभासु धृष्टः ॥”) निर्लज्जः । तत्पर्य्यायः । धृष्णक् २ वियातः ३ । इत्यमरः । ३ । १ । २५ ॥ धृष्णुः ४ दधृक् ५ । इति त्रिकाण्डशेषः । धर्षितः ६ । इति शब्द- रत्नावली ॥ चतुर्विधपत्यन्तर्गतपतिविशेषे, पुं । तस्य लक्षणं यथा, “भूयो निःशङ्कः कृतदोषो- ऽपि भूयो निवारितोऽपि भूयः प्रश्रयपरायणः ।” इति रसमञ्जरी ॥ (चेदिवंशीयकुन्तेः पुत्त्रः । यथा, हरिवंशे । ३६ । २४ । “कुन्तेर्धृष्टः सुतो जज्ञे रणधृष्टः प्रतापवान् ॥” सप्तममनोः पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ८ । १३ । २ । “मनुर्व्विवस्वतः पुत्त्रः श्राद्धदेव इति श्रुतः । सप्तमो वर्त्तमानो यस्तदपत्यानि मे शृणु ॥ इक्षाकुर्नभगश्चैव धृष्टः शर्य्यातिरेव च ॥” धृष्णुरिति कुत्रापि दृश्यते ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-805-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धृष्ट" आता है (28)
गल्भ धृष्ट । ढीठ । अभिमानी । अहंकारीधृष्णु धृष्ट । प्रगल्भअपत्रप निर्लज्ज । ढीठ । धृष्टसावलेप अवलेपयुक्त । गर्क से भरा हुआ । धृष्टत्रपाहीन निर्लज्ज । धृष्टशोख ढीठ । धृष्ट । प्रगल्भअशालीन धृष्ट । ढीठ । शालीनतारहितअह्निय धृष्ट । ढीठ । निर्लज्ज । घमंडीगुस्ताख धृष्ट । ढीठ । अशालीन । अशिष्ट । बेअदब । बड़ों का संकोच न रखनेवालासाफदीदा निर्लज्ज । बेशरम । धृष्टदस्तदराज धृष्ट । ढीठ । निडरत्रपानिरस्त निर्लज्ज । धृष्टकडार घमंडीअविनय विनय का अभाव । ढिठाई । उद्दंड़तादेष्णु उदारवैवस्वत सूर्य के एक पुत्र का नाम । यमअनिभृत विं॰निरपत्रप निर्लज्य । बेशर्मप्रतिभामुख प्रत्युत्पन्न मति । । कुशाग्रबुद्धिअनीतिज्ञ दुराचार में प्रवीण । अनुचित कार्य में पटु । जिसे सदाचार या नीति का ज्ञ…बिडर छितराया हुआ । अलग अलग । दूर दूरमगरा † ^१ वि॰लूती पतली लकड़ी जिसका एक सिरा जलता हो । लुआठी । मुहा॰—लूती लगाना=आग लगानाटर्रा टर्रानेवाला । ऐंठकर बात करने— वाला । अविनीत और कठोर स्वर से उत्तर देने…बेदीदा बिना आँख का । बेमुरब्वतश्लाघी सदर्प । साहंकार । मदोद्धतसमद्धत ऊपर उठाया हुआ । उन्नीतधृष्टमानी अपने को बहुत बड़ा समझनेवाला

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धृष्टधृष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धृष् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: धृष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धृष् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धृष्ट 📚 ➤ दिलेर, साहसी, विश्वस्त
संस्कृत: प्रागल्भ्ये · पर्याय: धृष्णज्, वियात

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धृष्ट 📚संकोच या लज्जा न करनेवाला । जो कोई अनुचित या बेढंगा काम करते हुए कुछ भ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धृष्ट
ढीठ (३.१.२५) — धृष्णज्, वियात

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • धृष्ट: धृष् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें