🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:13:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्धत
uddhata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्धत १ वि॰ [सं॰] [संज्ञा औद्धत्य]
१. उग्र । प्रचंड । अक्खड़ । अविनीत । जैसे,—वह उद्धत स्वभाव का मनुष्य है ।
२. प्रगल्भ । जैसे, वह अपने विषय का उद्धत विद्धान् है ।
३. अभिमानी । गरबीला (को॰) ।
४. क्षुब्ध । उत्तेजित (को॰) ।
५. अत्यधिक । अतिशय (को॰) ।
६. ऊपर उठा हुआ (को॰) ।
७. राजसी । राजकीय (को॰) ।
उद्धत २ संज्ञा पुं॰
१. ४० मात्राऔं का एक छंद जिसमें प्रत्येक दसवीं मात्रा पर विराम होता है और अंत में लघु होते हैं । जैसे,—विभुपूरन रघुबर, सुंदर हरि नरवर, बिभु परम धुरंधर, राम जू सुख सार । मम आशय पूरन, बहु दानव मारन, दीनन जन तारन, कृष्ण जू हर भार ।
२. राजा का पहलवाला । राजमहल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-धत mfn. raised (as dust), turned up, R.; Śak. 8 c; Kathās.
lifted up, raised, elevated, high, ŚBr.; TBr.; KātyŚr.; Suśr. &c.
struck (as a lute), KātyŚr. xxi, 3, 7
enhanced
violent, intense, BhP.; Pañcat.; Kathās. &c.
puffed up, haughty, vain, arrogant
rude, ill-behaved, R.; BhP.; Sāh. &c.
exceeding, excessive
abounding in, full of MBh.; Pañcat.; Kathās. &c.
stirred up, excited, agitated, MBh.; Ragh. &c.
उद्-धत m. a king's wrestler, L.
N. of a certain donkey, Pañcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (188,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्धत p. p. 1 Raised up, elevated, lifted up; लांगूलमुद्धतं धुन्वन् Bk. 9. 7; आत्मोद्धतैरपि रजोभिः Ś. 1. 8 raised; खुर˚ R. 9. 50, heaved; Ki. 8. 53. --2 Excessive, very much, exceeding. --3 Haughty, vain, puffed up; अक्षवधोद्धतः R. 12. 63. --4 Harsh; Śi. 16. 27. --5 Excited, inflamed, intensified; ˚मनोभवरागा Ki. 9. 68, 69; मदोद्धताः प्रत्यनिलं विचेरुः Ku. 3. 31. --6 Majestic, stately; ill-mannered. --तः A king's wrestler. --Comp. --मनस्, --मनस्क a. high-minded, haughty, proud.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0308-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्धत पु० उद् + हन--क्त । १ राजमल्ले । २ वाक्यादिचञ्चले, ३ अविनीते, ४ प्रगलभे ५ उद्गते च त्रि० । “परिगतो- ज्वलदुद्धतबालधिः” भट्टिः “मदोद्धताः प्रत्यनिलं विचेरुः” कुमा० “सहजचापलदोषसमुद्धतः” “जनावरुद्धोद्धतसिन्धु- रंहसाम्” प्रचुरोद्धतध्वजविलम्बिवाससः “अथानुद्धत- मुद्धवः” माघः । ५ कृतोल्लेखने च । “उत्तरत आहव- नीयस्योद्धतावोक्षिते सिकतोपकीर्णे परिवृते प्रागद्वारे पिण्डं निदधात्योषघय इति” कात्या०१ ६, ३, १४, “परि- वृते उद्धते कतोल्लेखने अवोक्षिते सिक्ते” यजु० ११, ४७ मन्त्रे वेददी० । ततो भावे ष्यञ् । औद्धत्य न० । तल् । उद्धता स्त्री, त्व, उद्धतत्व न०, तद्भावे चाञ्चाल्यादौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1177,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्धतः, पुं, (उत् + हन् + क्त ।) राजमल्लः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
उद्धतं, त्रि, (उत् + हन् + क्त ।) अविनीतम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, उत्तरचरिते षष्ठाङ्के । “धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम्” । “मदमानसमुद्धतंनृपं न वियुङ्क्ते नियमेन मूढता” । इति किराते । २ । ४९ ॥ उत्थितः । उत्क्षिप्तः । आहतः । चालितः । यथा, -- शाकुन्तले १ म अङ्के ॥ “आत्मोद्धतैरपि रजोभिरलङ्घनीयाः” । निविडः । घोरः । यथा, पञ्चतन्त्रम् ॥ “तुषार- वर्षोद्धतप्रवर्षघनधारानिपातसमाहतम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-241-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उद्धत" आता है (24)
अविनीत जो विनीत न हो । उद्धतअवाय पु वि॰ अनिवार्य । उच्छृंखल । उद्धतसाविष्कार शक्ति आदि का प्रदर्शन करनेवाला । उद्धत । घमंडीअजक अपराजेय । उद्धतअनम्र अविनीत । नम्रतारहित । उद्धत । उददंड । अकड़वाला । ऐंठवालासानुक उठा हुआ । उद्धत । उच्छित । दृप्त । घमंडीसाहसैकरसिक साहसिकता में ही आनंद या रस माननेवाला । अत्यंत अत्याचारी । उद्धत । उद्द…सरकश उद्धत । उद्दंड । अक्खड़अपरबल † वि॰ बलवान । बली । उद्धत । बेकहागरारा गर्वयुक्त । प्रबल । प्रचंड़ । बलवान । उद्धतदुर्विनात अविनीत । अशिष्ट । उद्धत । अक्खड़उदग्र ऊँचा । उन्नतधृष्ट संकोच या लज्जा न करनेवाला । जो कोई अनुचित या बेढंगा काम करते हुए कुछ भ…धृष्णु धृष्ट । प्रगल्भउद्दंड जिसे दंड इत्यादि का कुछ भी भय न हो । अक्खड़ । निडर । उजड्ड । प्रचंड । …उल्लासित खुश । हर्षित । मुदित । प्रसन्नप्रधर्षित जिसपर आक्रमण किया गया होनिर्मर्याद मर्यादाहीन । जिसने मर्यादा छोड़ दी होअसोढ असह्यउदग्ग पु वि॰प्रघल पु † वि॰बरबंड पु ‡ वि॰साहसी वह जो साहस करता हो । हिम्मती । दिलेरसाहसकारी साहस करनेवाला । साहसी । बहादुर । हिम्मती
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें