🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:33:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पंडित
paṃḍita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पंडित १ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ पण्डित] [पंडिता, पंड़िताइन पंडितानी]
१. विद्धान् । शास्त्रज्ञ । ज्ञानी । विशेष—लोक में 'पंडित' शब्द का प्रयोग पढ़े लिखे ब्राह्मणों ही के लिये होता है । शिष्टाचार में ब्राह्मणों के नाम के पहले यह शब्द रखा जाता है ।
२. कुशल । प्रवीण । चतुर ।
३. संस्कृत भाषा का विद्वान् ।
पंडित २ संज्ञा पुं॰
१. पढ़ा लिखा शास्त्रज्ञ ब्राह्मण ।
२. वह जो सदमद् के विवेकज्ञान से युक्त हो । शास्त्रज्ञ विद्वान् ।
३. ब्राह्मण ।
४. एक प्रकार का गंधद्रव्य । सिह्लक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पण्डित mfn. (according to some, for स्पन्दित) learned, wise, shrewd, clever, skilful in, conversant with (loc. or comp.; cf. Pāṇ. ii, 1, 40), ŚBr.; Up.; MBh. &c.
पण्डित m. a scholar, a learned man, teacher, philosopher, a Pandit, MBh.; Kāv. &c.
N. of a man (= ˚तक), MBh.
of a Brāhman changed into an antelope, Hariv.
incense, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (580,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पंडित a. [पडा तारका˚ इतच्] 1 Learned, wise; स्वस्थे को वा न पंडितः. --2 Shrewd, clever. --3 Skilled in, proficient, skilful (generally with loc. or in comp.); मधुरालापनिसर्गपंडितां Ku. 4. 16; so रतिपंडित 4. 18; नयपंडित &c. --तः 1 A scholar, learned man, Paṇḍita. --2 Incense. --3 An adept, expert. --Comp. --जातीय a. somewhat clever. --मंडलं, --सभा an assembly of learned men. --मानिक, --मानिन्, also --पंडितंमन्य a. fancying oneself to be learned, a conceited person, a pedant who fancies himself to be a Paṇḍita; Pt. 4. 100. --वादिन् a. pretending to be wise; Pt. 1. 392.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0660-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पण्डित पु० पण्डा वेदोज्ज्वला बुद्धिर्जातास्य तार० इतच् । शास्त्रतापय्यज्ञे १ बिदुषि । तस्य बुद्धेरुज्ज्वलत्वञ्च कार्य- भेदादनुमातव्यं तदेव तस्य लक्षणं यथा “पठका पाटकाश्चैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तकाः । सर्वे व्यमनिनी मूर्स्वा यः क्रियावान् स पण्डितः” मा० व० “विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि- श्चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः” गीता २ सिह्लके पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4203,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पण्डितः, पुं, (पण्डा वेदोज्ज्वला तत्त्वविषयिणी वा बुद्धिः । सा जाता अस्य । “तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच् ।” ५ । २ । ३६ । इति इतच् । यद्वा, पण्ड्यते तत्त्वज्ञानं प्राप्यतेऽस्मात् । गत्यर्थेति क्तः ।) शास्त्रज्ञः । अस्य लक्षणं यथा, -- (“निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते । अ-नास्तिकः श्रद्दधान एतत् पण्डितलक्षणम् ॥” इति चिन्तामणिः ॥) “पठकाः पाठकाश्चैव ये चान्य शास्त्रचिन्तकाः । सर्व्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान् स पण्डितः ॥” इति महाभारते वनपर्व्व ॥ अपि च श्रीभगवद्गीतायाम् । ५ । १७ । “विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥” तत्पर्य्यायः । विद्वान् २ विपश्चित् ३ दोषज्ञः ४ सन् ५ सुधीः ६ कोविदः ७ बुधः ८ धीरः ९ मनीषी १० ज्ञः ११ प्राज्ञः १२ संख्यावान् १३ कविः १४ घीमान् १५ सूरिः १६ कृती १७ कृष्टिः १८ लब्धवर्णः १९ विचक्षणः २० दूरदर्शी २१ दीर्घदर्शी २२ । इत्यमरः । २ । ७ । ५-६ ॥ विशारदः २३ । कवी २४ सूरी २५ । इति भरतः ॥ विदग्धः २६ दूरदृक् २७ वेदी २८ वृद्धः २९ बुद्धः ३० विधा- नगः ३१ प्रज्ञिलः ३२ कृस्निः ३३ । इति शब्दरत्नावली ॥ विज्ञः ३४ मेधावी ३५ । इति राजनिर्घण्टः ॥ सिह्लकः । इति मेदिनी ॥ (सर्व्वज्ञत्वात् महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १२४ । “न्यायनिर्व्वपणः पादः पण्डितो ह्यचलोपमः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-020-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पंडित" आता है (60)
कोविद पंडित । विद्वान् । कृतविद्याविबुध पंडित । बुद्धिमान्वैद्य पंडित । विद्वान्सुमन देवता । पंडित । विद्रान्कृतमुख पंडितदोषज्ञ पंडित । विद्वान्सभोचित पंडित । विद्वान्सुविद् पंडित । विद्वान्विबुधान पंडित । बुद्धिमान । विज्ञ । आचार्य । शिक्षकलब्धवर्ण विद्वान् । पंडितवेदी पंडित । विद्धान् । आचार्यसुधी विद्वान् व्यक्ति । पंडित । शिक्षकविधानग विधान का ज्ञाता । पंडितमनीषी पंडित । ज्ञानी । विद्वान्विदिथ पंडित । विद्वान्वैदुष विद्वान् । पंडितसविद्य विद्वान् । पंडितदूरदर्शी पंडितप्रज्ञामय विद्वान् । पंडितविद्याधार पंडित । विद्वान्वाग्विदग्ध पंडितविद्याविद् विद्वान् । पंडितआलिम विद्वान् । पंडित । जानकारबरहमन पंडित । ब्राह्मणविदुष विद्वान् । पंडितविद तिलपुष्पी । तिलकसुर देवतासूरि यज्ञ करानेवाला । ऋत्विज्बुद्ध जो जगा हुआ हो । जागरितविज्ञ जो जानता हो । जानकारविदुर वह जो जानता हो । जानकर । वेत्ता । ज्ञातावृद्ध मनुष्य की तीन अवस्थाओं में से एक अवस्था जो युवावस्था के उपरांत और सबके…अभिरूप शिवप्राज्ञ बुद्धिमान् । समझदार । चतुरविचक्षण प्रकाशवान् । चमकता हुआशिक्षित जिसने शिक्षा पाई हो । पढ़ा लिखाप्रबुद्ध प्रबाध युक्त । जागा हुआविज्ञानिक जिसे ज्ञान होवागर वारकविठर बृहस्पति का एक नामविद् वह जो जानता हो । जानकारभट्टारक पूज्य । माननीयदूरदर्शन गिद्धविद्याधर एक प्रकार की देवयोनि जिसके अंतर्गत खेचर, गंधर्व, किन्नर आदि माने जाते …प्राप्तरूप संज्ञा पुं॰गीष्पति बृहस्पतिसुचक्षु गूलर । उर्दुबरमिसर दे॰ 'मिस्त्र'वेधा पु संज्ञा पुं॰सुज्ञ जो अच्छी तरह जानता हो । भली भाँति जाननेवाला । सुविज्ञवाग्मी वाचाल । अच्छा वक्तावैशारद वह जो किसी विषय का अच्छा ज्ञाता हो । विशारद । पंड़ितसुज्ञान उत्तम ज्ञान । अच्छी जानकारीविद्वान् वइ जो आत्मा का स्वरूप जानता होप्राचार्य आचार्य । गुरु । शिक्षकविद्याधिप विद्या पढ़ानेवाला । गुरु । शिक्षकयह कभी अपने शरीर को सिकोड़ लेता है, और कभी लंबा कर देता है । यह मिट्टी ही…वेघ ब्रह्मापाधा आचार्य । उपाध्यायकाबिल योग्य । लायक
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें