🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:36:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुर
sura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. देवता ।
२. सूर्य ।
३. पंडित । विद्वान ।
४. मुनि । ऋषि ।
५. पुराणनुसार एक प्राचीन नगर का नाम जो चंद्रप्रभा नदी के तट पर था ।
६. अग्नि का एक विशेष्ट रुप ।
७. देवविग्रह । देवप्रतिमा (को॰) ।
८. ३३ की संख्या (को॰) ।
सुर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्वर] स्वर । ध्वनि । आवाज । विशेष दे॰ स्वर । यौ॰— सुरतान । सुरटीप । क्रि॰ प्र॰—छेडना ।—देना ।—भरना ।—मिलाना । मुहा॰—सुर में सुर मिलाना = हाँ में हाँ मिलाना । चापलूसी करना । सुर चभरना = किसी गाने या बजानेवाले को सहारा देने के लिये उसके साथ कोई एक सुर अलापना या बाजे आदि से निकालना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुर m. (prob. fr. असुर as if fr. अ-सुर and as सित fr. अ-सित; thought by some to be connected with 2. स्वर्) a god, divinity, deity (सुराणां हन्तृ m. ‘slayer of the gods’, N. of a partic. form of fire, son of Tapas), MaitrUp.; MBh. &c.
the image of a god, an idol, Viṣṇ.
a symbolical N. for the number ‘thirty-three’ (from the 33 gods; see देव), Gaṇit.
a sage, learned man, L.
the sun, L.
(said to be) = क्षुर, MBh.
w.r. for स्वर, ib.
सुर (अम्), n., see सुरा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1234,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुरः [सुष्ठु राति ददात्यभीष्टं सु-रा-क] 1 A god, deity; सुराप्रतिग्रहाद् देवाः सुरा इत्यभिविश्रुताः Rām.; सुधया तर्पयते सुरान् पितॄं श्च V. 3. 7; R. 5. 16. --2 The number ‘thirty-three’. --3 The sun. --4 A sage, learned man. --Comp. --अंगना a celestial woman or damsel, an apsaras; R. 8. 79; --अधिपः [] an epithet of Indra. --अध्यक्षः N. of Śiva. --अरिः {1} an enemy of gods, a demon. {2} the chirp of a cricket. ˚हन् m. N. of Śiva. ˚हंतृ m. N. of Viṣṇu. --अर्हं {1} gold. {2} saffron. --आचार्यः an epithet of Bṛhaspati. --आपगा ‘the heavenly river’, an epithet of the Ganges. --आलयः {1} the mountain Meru. {2} heaven, paradise. --इज्यः N. of Bṛhaspati. --इज्या the sacred basil. --इंद्रः, --ईशः, --ईश्वरः N. of Indra. ˚गोपः a cochineal. ˚जित् m. N. of Garuḍa. --इभः a celestial elephant. --इष्टः the Sāla tree. --ईशः --ईश्वरः {1} N. of Indra. {2} of Śiva. --(री) {1} the celestial Ganges. {2} Durgā. --उत्तमः {1} the sun. {2} Indra. --उत्तरः sandal-wood. --ऋषिः (सुरर्षिः) a divine sage. --कारुः an epithet of Viśvakarman. --कार्मुकं rainbow. --गणः {1} N. of Śiva. {2} a host of gods. --गुरुः an epithet of Bṛhaspati. --ग्रामणी m. N. of Indra. --ज्येष्ठः an epithet of Brahman. --तरुः a tree of paradise. --तोषकः the jewel called Kaustubha; q. v. --दारु n. the Devadāru tree. --दीर्घिका an epithet of the Ganges. --दुंदुभी the sacred basil. --द्विपः {1} an elephant of the gods. {2} N. of Airāvata. --द्बिष् m. {1} a demon; R. 10. 15. {2} Rāhu; R. 2. 39. --धनुस् n. rainbow; सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनं V. 4. 1. --धूपः turpentine, resin. --नदी, --निम्नगा an epithet of the Ganges. --पतिः an epithet of Indra. --पथं the sky, heaven. --पर्वतः the mountain Meru; q. v. --पादपः a tree of paradise, such as the कल्पतरु --प्रियः {1} N. of Indra. {2} of Bṛhaspati. --भूयं identification with a deity, deification, apotheosis. --भूरुहः the Devadāru tree --मंदिरं a temple; Māl. 9. 1. --युवतिः f. a celestial damsel. --लासिका a flute, pipe. --लोकः heaven. ˚सुंदरी {1} a celestial woman. {2} N. of Durgā --वर्त्मन् n. the sky. --वल्लभा white Dūrvā grass. --वल्ली the sacred basil. --विद्विष्, --वैरिन्, --शत्रु m. an evil spirit, a demon. --विलासिनी an apsaras. --शाखिन् m. the Kalpataru q. v. --सद्मन् n. heaven, paradise. --सरित्, --सिंधु f. the Ganges; सुरसरिदिव तेजो वह्निनिष्ठ्यूतमैशम् R. 2. 75. --सुंदरी, --स्त्री {1} a celestial woman: V. 1. 3. {2} N of Durgā. --स्थानं a temple.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1132-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुर पु० सुष्ठु राति ददात्यभीष्टं सु + रा--क । १ देवे अमरः । २ सूर्य्ये ३ पण्डिते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5316,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुर, श भैश्ययोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदा०- पर०-अक०-सेट् ।) दन्त्यादिः । श, सुरति सोरिता सुषोर सुसोर । भा, दीप्तिः । ऐश्यं ऐश्वर्य्यम् । इति दुर्गादासः ॥
सुरः, पुं, (सुष्ठु राति ददात्यभीष्टमिति । रा + कः । यद्वा, सुरति शोभते इति । सुर + इगुपधेति कः । यद्वा, सुनोतीति । षुञ् अभिषवे + “सुसूधाञ् गृधिभ्यः क्रन् ।” उणा० २ । २४ । क्रन् ।) देवः । इत्यमरः । १ । १ । ७ ॥ (यथा, रघुः । ३ । ५६ । “चुकोप तस्मै स भृशं सुरश्रियः प्रसह्य केशव्यपरोपणादिव ॥” सूर्य्यः । पण्डितः । इति केचित् ॥ (स्वरः । यथा, महाभारते । १३ । ८५ । ९१ । “लक्षणानि सुरास्तोमा निरुक्तं सुरपङ्क्तयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-379-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुर" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें