🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:44:55 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अमर
amara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अमर १ वि॰ [सं॰]
१. जो मरे नहीं । चिरजीवी ।
२. शाश्वत । अविनाशी ।
अमर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ अमरा, अमरी]
१. देवता ।
२. पारा ।
३. हडजोड़ का पेड़ ।
४. अमरकोश ।
५. लिंगानुशासन नामक प्रसिद्ध कोश के कर्ता अमरसिंह जो विक्रमादित्य के नवरत्नों में से एक थे ।
६. मरुदगणों में से एक । उनचास पवनों में से
अमर ३ पु संज्ञा पुं॰ [हिं॰] दे॰ अंबर । उ॰—उड्डि रेन डंबर अमर दिष्यौ सेन चहुआन । —पृ॰ रा॰ ९ ।१३१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-मर mf(आ, Mn. ii, 148; ई, R. i, 34, 16)n. undying, immortal, imperishable, ŚBr. xiv, &c.
अ-मर m. a god, a deity, MBh. &c.
hence (in arithm.) the number 33
N. of a Marut, Hariv.
the plant Euphorbia Tirucalli, Suśr.
the plant Tiaridium Indicum, L.
a species of pine, L.
quicksilver, L.
N. of Amarasiṃha
of a mountain (see -पर्वत)
mystical signification of the letter उ
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (80,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमर a. [मृ-पचाद्यच् न. त.] Undying, immortal, imperishable; अजरामरवत् प्राज्ञो विद्यामर्थं च साधयेत् H. Pr. 3, Ms. 2. 148. --रः 1 A god, deity. --2 N. of a Marut. --3 N. of a plant (स्नुहीवृक्ष). --4 Quicksilver. --5 Gold. --6 A species of pine. --7 The number 33 (that being the number of Gods). [] --8 N. of Amarasiṃha, see below; of of a mountain. --9 Mystical signification of the syllable उ. --10 A heap of bones. --रा 1 The residence of Indra (cf. अमरावती). --2 The naval string; umbilical cord. --3 The womb. --4 A house-post (स्थूणा). --5 N. of several plants; इंद्रवारुणी, वटी, महानीली, घृतकुमारी, स्नुही, गुडूची, दूर्वा. --री The same as अमरा. --Comp. --अंगना, --स्त्री a celestial nymph, heavenly damsel; मुषाण रत्नानि हरामरांगनाः Śi. 1. 51. --अद्रिः ‘mountain of the gods’, N. of the mountain Sumeru. --अधिपः, --इंद्रः, ईशः, ईश्वरः, पतिः, भर्ता, राजः &c. ‘the lord of the gods’, epithets of Indra; sometimes of Śiva and Viṣṇu also. --आचार्यः, --गुरुः, --इज्यः ‘preceptor of the gods’, epithets of Bṛhaspati. --आपगा, --तटिनी, --सरित् f. the heavenly river, an epithet of the Ganges; ˚तटिनीरोधसि वसन् Bh. 3. 123. --आलयः the abode of the gods, heaven. --उत्तम a. the best of the gods. --उपम a. God-like. --कंटकं N. of that part of the Vindhya range which is near the source of the river Narmadā. --कोटः ‘the fortress of the immortals’, N. of the capital of a (modern) Rajaput state. --कोशः, --षः N. of the most popular Sanskrit lexicon called after the author अमरसिंह. --जः N. of a tree, a kind of खदिर. --तरुः, --दारुः {1} a celestial tree, a tree in the paradise of Indra; अमरुतरुकुसुमसौरभसेवनसंपूर्णसकलकामस्य Bv. 1. 28. {2} देवदारु. {3} the wishyielding tree. --द्विजः a Brāhmaṇa who lives by attending a temple or idol; or one who superintends a temple. --पुरं {1} the residence of the gods, celestial paradise. {2} N. of various other towns. --पुष्पः, --ष्पकः {1} N. of several plants (केतक, चूत). {2} N. of a kind of grass. {3} the wish-yielding tree (कल्पवृक्ष). --पुष्पिका N. of a plant (अधःपुष्पीवृक्ष); a kind of anise. --प्रख्य, --प्रभ a. like an immortal. --प्रभुः one of the 1000 names of Viṣṇu. --माला N. of a lexicon. --रत्नं a crystal. --लोकः the world of the gods, heaven; ˚ता heavenly bliss; तेषु सम्यग्वर्तमानो गच्छत्यमरलोकतां Ms. 2. 5. --वल्लरी N. of a plant ( आकाशवल्ली). --सिंहः N. of the author of Amarakoṣa; he was a Jaina and is said to have been one of the 9 gems that adorned the court of [] king Vikramāditya. The dates of many of these ‘gems’ are still doubtful, but if he was really a contemporary of Kālidāsa, he could not have lived later than the 7th century which is usually assigned to Kālidāsa as the terminus ad quem.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0149-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमर पु० मृ--पचाद्यच् न० त० । बहुकालस्थायितया मृत्युहीने देवे, “तत्रामरालयमरालमरालकेशी” नै० “मुषाण रत्नानि हरामराङ्गनाः” माघः । त्रीण्युत्तराणि क्रमशः प्लवङ्गमनरामराः” मनुः अष्टशाब्दिकमध्ये २ अमरसिंहनामके शाब्दिके, “पाणिन्यमरजैनेन्द्राः जय- न्त्यष्टादिशाब्दिकाः” इति कविक० । स च काण्डत्रययुक्त- लिङ्गानुशासनकोषकर्त्ता विक्रमादित्यसभासदनवरत्न- मध्येऽन्यमतमः “धन्वन्तरिः क्षपणकोऽमरसिंहशङ्कुवेताल- भट्टघटकर्परकालिदासाः । ख्यातोवराहमिहिरोनृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य” शङ्कुः सुवाग् वररुचिर्मणिरंशुदत्तो जिष्णुस्त्रिलोचनहरी घटकर्पराख्यः । अन्येऽपि सन्ति कवयोऽमरसिंहपूर्व्वा यस्येह विक्रम- नृपस्य सभासदोऽमी” इति च ज्योतिर्विदा० । ३ स्नुही- वृक्षे, स हि छिन्नोऽपि पुनःपुनः प्ररोहति, सहसा [] न म्रियते । ४ पारदे तस्य वह्न्यादी बहुतापन- ऽपि न ध्वंसः । अपादाने वा अप् । तत्रैव तस्य सेवने हि मृत्यु राहित्यम् रसेश्वरदर्शनशब्दे वक्ष्यते । ५ अस्थि- समुच्चये च स हि बहुकालं भूमौ स्थितोपि न जीर्य्यति । स० ब० ६ मरणशून्येत्रि० । “अजरामरवत् प्राज्ञो विद्या- मर्थांश्च चिन्तयेत्” हितो० “उत्पादयति सावित्र्या सा नित्या साऽजराऽमरा” मनुः ज्योतिषोक्ते ७ विवाहयोटकार्थे नक्षत्रगणभेदे “हस्तास्वातिश्रुतिमृगशिरः पुष्यमैत्राश्वि- भानि पौष्णादित्ये जगुरिह बुधा देवसंज्ञानि भानि” कृत्यचिन्ता० अधिकं गणशन्दे दृश्यम् । मरुत्वतीगर्भजाते ८ मरुद्गणभेदे पु० । “मारुत्वती च मरुतो देवानजनयत् सुतान् अग्निचक्षुर्हविर्ज्योतिः सावित्रं मितमेवं च । अमरं शरवृष्टिञ्च सक्षयञ्च महाभुजम्” इत्यादि हरिवं० ९ गुडूच्याम् १० दूर्व्वायां ११ वारुणीवृक्षे १२ महा- निलीवृक्षे १३ घृतकुमार्य्याम् १४ स्नुहीवृक्षे च स्त्री । एतासां छेदनेऽपि पुनः प्ररूढत्वात् यथायथं दूर्मरत्वाच्च तथात्वम् । न म्रियतेऽनया करणे अप् । १५ जरायौ स्त्री । तच्चर्म्मणा वेष्टनेनैव जठरानलदाहनिवारणात् मरण- निवारकत्वात् तथात्वम् । १६ नाभिनालायाम् राजनि० १७ स्थूणायां गृहष्वं सनिवारककत्वात्तथा । अमराः सन्त्य- स्याम् अर्श आ० अच् । १८ इन्द्रपुर्य्याममरावत्यां स्त्री
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0319-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमरः, पुं, (मृ + कर्त्तरि अच् नञ्समासः ।) देवः । इत्यमरः ॥ (“विबभौ देवशङ्काशो वज्रपाणिरिवामरैः” । इति महाभारते । “फलं कर्म्मायत्तं किममरगणैः किञ्च विधिना” । इति शान्तिशतके ।) कुलिशवृक्षः । अस्थिसंहारवृक्षः ॥ इति मेदि- नी ॥ पारदः । इति राजनिर्घण्टः ॥ मृत्युरहि- ते त्रि । यथा, -- “अजरामरवत् प्राज्ञो विद्यामर्थञ्च चिन्तयेत्” । इति हितोपदेशः ॥ अमरसिंहः । स चादिशा- ब्दिकः नामलिङ्गानुशासननामककोषकारः विक्र- मादित्यराजसभीयनवरत्नान्तर्गतरत्नविशेषश्च । यथा, -- “इन्द्रश्चन्द्रः काशकृस्ना पिषली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा जयन्त्यष्टादिशाब्दिकाः ॥ इति कविकल्पद्रुमः ॥ “धन्वन्तरिक्षपणकामरसिंहशङ्कु- वेतालभट्टघटकर्परकालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य” ॥ इति नवरत्नं ॥ स एव बौद्धमतावलम्बीति केचित् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-082-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अमर" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें