🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:54:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अच्युत
acyuta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अच्युत १ वि॰ [सं॰]
१. जो गिरा न हो ।
२. दृढ़ अटल । स्थिर ।
३. नित्य । अमर । अविनाशी ।
४. जो न चूके । जो त्रुटि न करे । जो विचलित न हो ।
५. न चूने या टपकने वाला (को॰) ।
अच्युत २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु और उनके अवतारों का नाम ।
२. वासु देव । कृष्ण (को॰) ।
३. जैनियों के चार श्रेणी के देवताओं में चौथी अर्थात् बैमानिक श्रेणी के कल्यभव नामक देवताओं का एक भेद ।
४. एक पौधे का नाम ।
५. एक प्रकार की पद्य रचना जिसमें १२ बंध होते हैं (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-च्युत or अ-च्युत, mfn. not fallen
firm, solid
imperishable, permanent
not leaking or dripping
(अस्), m. N. of Viṣṇu
of Kṛṣṇa
of a physician, the plant Morinda Tinctoria
N. of a gift to Agni, ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (9,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अच्युत a. [न. त. स्वरूपसामर्थ्यात् न च्युतः च्यवते वा-कालसामान्ये कर्तरिक्त] 1 Not fallen, firm, fixed; not giving way, solid; गरुडमूर्तिरिव अच्युतस्थितिरमणीया K. 52 (अच्युत meaning ‘Viṣṇu’ and ‘firm’, ‘fixed’); ˚क्षित् having solid [] ground. --2 Imperishable, permanent; ˚रुष् inveterate enmity. --3 [न च्योतति क्षरति; च्युत्-क. न. त.] Not melting away or perishing, not leaking or dripping. --तः 1 N. of Viṣṇu; of the Almighty being; यस्मान्न च्युतपूर्वोहमच्युतस्तेन कर्मणा Bhāg. गच्छाम्यच्युतदर्शनेन K. P. 5. (where अ˚ also means ‘one who is firm, does not yield to passions’). --2 N. of a plant, Morinda Tinctoria. --3 A sort of poetical composition containing 12 cantos. --Comp. --अग्रजः [ष. त.] N. of Balarāma or Indra. --अंगजः, --पुत्रः, आत्मजः N. of Cupid, son of Kṛṣṇa and Rukmiṇī. --आवासः, --वासः the sacred fig-tree. --जः [पं. त.] a class of Jaina deities said to have been produced from Viṣṇu --स्थलं N. of a place in the Punjab.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0023-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अच्युत पु० स्वरूपसामर्थ्यान्न च्युतो न च्यवते न च्यविष्यते वा च्यु--कालसामान्ये कर्त्तरि क्त न० त० । परमेश्वरे “शास्वतं शिवमच्युतमिति” श्रुतिः । “यस्मान्न च्युत- पूर्व्वोऽहमच्युतस्तेन कर्म्मणेति” भगवद्वाक्यम् । “तेन च्युत्यभाव रूपप्रवृत्तिनिमित्तेने” त्यानन्दगिरिः । तदवतारभेदे वासुदेवे “इयमच्युतलीलाढ्या सद्वृत्ता जातिशालिनीति” छन्दोमञ्जरी अच्युतस्य लीला अच्युता अभ्रष्टा लीला च । षड्भाव- विकाररहिते च “अच्युतः प्रथितः प्राण” इति सहस्र नामभाष्ये तथैव व्याख्यातम् । नारायणे च “गरुडमूर्त्ति- रिवाच्युतस्थितिरमणीयेति” काद० । अच्युतस्य विष्णोः स्थितिः अच्युता अचञ्चला च स्थितिरिति तदर्थः । चलन- रहिते अभ्रष्टे स्थिरे त्रि० । “अक्षितमसि अच्युतमसीति” वेदः । द्वादशसर्गयुक्ते काव्यभेदे पु० हेमचन्द्रः । न च्योतति क्षरति च्युत--क न० त० । क्षरणशून्ये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0086,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अच्युतः, पुं, (न च्यवते स्वरूपतो न गच्छति यः नित्य इति यावत् । च्यु + कर्त्तरि क्तः न च्युतः नञ्- समासः । पीताम्बरोऽच्युतः शार्ङ्गीत्यमरः) विष्णुः । इत्यमरः ॥ (यथा कुमारसम्भवे, -- तत्रावतीर्य्या- च्युतदत्तहस्तः ।) स्थिरे त्रि ॥ सोऽन्त्यवेलायामेत- त्त्रयं प्रतिपद्येताक्षितमस्यच्युतमसि प्राणसंशित- मसीति छान्दोग्योपनिषत् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-017-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अच्युत" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें