अक्षर a. [न क्षरतीति; क्षर् चलने अच्-न. त.] 1 Imperishable, indestructible, undecaying, epithet of the Supreme as well as the Individual soul; यमक्षरं क्षेत्रविदो विदुस्तमात्मानमात्मन्यवलोकयंतं Ku. 3. 50; द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ॥ क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ Bg. 15. 16; यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः; the unconcerned (Spirit); अक्षरं परमं ब्रह्म. --2 Fixed, firm, unalterable. --रः 1 Śiva. --2 Viṣṇu. --3 A sword. --रा Sound, word, speech (Ved.). --रं [अश्-सरः Uṇ. 3. 70, अशेः सरः; अश्नुते व्याप्नोति वेदादिशास्त्राणि.] 1 (a) A letter of the alphabet; अक्षराणामकारोस्मि Bg. 10. 33; मुद्राक्षराणि, मधुर˚, त्र्यक्षर &c. (b) a syllable; एकाक्षरं परं ब्रह्म Ms. 2. 83 the monosyllable; एकमक्षरं Bg. 10. 25, Ms. 2. 78, 84, 125 (sacred syllable). Hence (c) a word or words, speech collectively; प्रतिषेध˚ विक्लवाभिरामं Ś. 3. 25; अहो संदीपनान्यक्षराणि U. 4; भर्तुरेतानि प्रणयमयान्यक्षराणि M. 3 words; ब्राह्मणसंक्रमिताक्षरेण पितामहेन V. 3; अक्षरं वर्णनिर्माणं वर्णमप्यक्षरं विदुः । अक्षरं न क्षरं विद्यादश्नोतेर्वा सरे ऽक्षरं ॥ --2 A document (letter &c.), sacred writing; writing in general (in pl.); तत्र भुक्तिः प्रमाणं स्यान्न साक्षी नाक्षराणि च Pt. 3. 94; तत्रभवत्या अक्षराणि विसृष्टानि स्युः V. 2. --3 The highest deity or Godhead, the indestructible spirit, Brahma ( परमब्रह्मन्, मूलकारणं); अक्षरं परमं ब्रह्म Bg. 8. 3; कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवं 3. 15; यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वं Chān. Up. --4 Religious austerity, penance. --5 Sacrifice. --6 Water. --7 The sky. --8 Final [] beatitude, emancipation from further transmigration. --9 Continuance, permanence. --10 Right, justice (Ved. in these two senses). --11 N. of a plant, Achyranthes Aspera. --12 A measure of time, equal to one-fifth of a Kāṣṭhā. --Comp. --अंगं {1} a part of a syllable. {2} alphabet. --अर्थः [ष. त.] meaning (of words); किं तावत् गीत्याअवगतोऽक्षरार्थः Ś. 5 --चं(चुं)चुः --चणः, --नः [अक्षरेण वर्णविन्यासलिप्या वित्तः अक्षर-चणप् or चं(चुं)चुप् P. V. 2. 26.] a scribe, writer, copyist; so ˚जीवकः, जीवी, अक्षरेण जीवति; जीव णिनि or ण्वुल्; also ˚जीविकः. --च्युतकं [अक्षरं च्युतं लुप्तं यत्र; ब. कप्] getting out a different meaning by the omission of a letter (e. g. कुर्वन् दिवाकरश्लेषं दधच्चरणडंबरं । देव यौष्माकसेनयोः करेणुः प्रसरत्यसौ where another meaning may be got by omitting क in करेणुः i. e. by taking रेणुः). --छंदस्
n. --वृत्तं {1} a metre regulated by the number of syllables it contains; छंदस्तु द्विविधं प्रोक्तं वृत्तं जातिरिति द्विधा । वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेत् ॥ {2} of unshaken resolve, resolute (अक्षरं निश्चलं छंदोऽभिप्रायो यस्य); an epithet of परमात्मन्. --जननी, --तूलिका [ अक्षराणां जननीव; तल्लिपिलेखानां तूलिकेव वा साधनत्वात्] a reed or pen. --(वि) न्यासः [ष. त. भावे घञ्] writing, arrangement of letters; भूर्जपत्रगतो ˚सः V. 2. 2. the alphabet. {3} scripture. {4} हृदयाद्याधारस्पर्शपूर्वकं तदक्षराणां स्मरणोच्चारणरूपस्तंत्रप्रसिद्धो वर्णन्यासः. --पंक्ति
a. {1} having 5 syllables (पंक्ति = Gr. pentas five) सु मत् पद् वग दे इत्येष वै यज्ञोऽक्षरपंक्तिः Ait. Br. (तान्येतान्यक्षराणि होतृजपादौ प्रयोक्तव्यानि). {2} N. of a metre of four lines (द्विपदा विराज्) each having five syllables (one dactyl and one spondee). --भाज्
a. having a share in the syllables (of a prayer?). --भूमिका tablet R. 18. 46 --मुखः [अक्षराणि तन्मयानि शास्त्राणि वा मुखे यस्य] a scholar, student. --खं [ष. त.] the beginning of the alphabet; the letter अ. --मुष्टिका ‘finger-speech’, speaking by means of finger-signs. --वर्जित
a. unlettered, illiterate, not knowing how to read or write. --व्यक्तिः
f. [ष. त]. distinct articulation of syllables. --शिक्षा [ष. त.] the science of (mystic) syllables; theory of ब्रह्म (ब्रह्मतत्व); मह्यं ˚क्षां विधाय Dk. 11. --संस्थानं [अक्षराणां संस्थानं यत्र] arrangement of letters, writing, alphabet.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0007-c) स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।