🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:04:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अक्षर
akṣara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अक्षर १ वि॰ [सं॰]
१. अच्युत । स्थिर । अविनाशी । नित्य ।
२. क्रियाशून्य [को॰] ।
अक्षर २ संज्ञा पुं॰
१. अकारादि वर्ण । हरफ । मनुष्य के मुख से निकली हूई ध्वनि को सूचित करने का संकेत या चिह्न । क्रि॰ प्र॰—जाना । —जोड़ना । —टटोलना । —पढ़ना । —लिखना । मुहा॰—अक्षर घोंटना = अक्षर लिखने का अभ्यास करना । अक्षर से भेंट न होना = अपढ़ रहना । मूर्ख रहना । बिधना के अक्षर = कर्मरेख । भाग । लिखन ।
२. ओंकार । ऊँ । उ॰—बिन अक्षर कोई न छूटे अक्षर अगम अगाध । —कबीर सा॰, पृ॰ ९६० ।
३. आत्मा ।
४. ब्रह्म । चैतन्य पुरुष ।
५. आकाश ।
६. जल ।
७. धर्म ।
८. तपस्या ।
९. मोक्ष ।
१०. अपामार्ग । चिचड़ा ।
११. शिव (को॰) ।
१२. विष्णु (को॰) ।
१३. जीव (को॰) ।
१४. परमात्मा (को॰) ।
१५. खड्ग (को॰) ।
१६. स्वर (को॰) ।
१७. शब्द (को॰) ।
१८. समय का एक परिमाण । काष्ठा का पाँचवाँ हिस्सा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-क्षर mfn. imperishable
unalterable
अ-क्षर m. a sword, L.
Śiva, L.
Viṣṇu, L.
अ-क्षर n. a syllable
the syllable ओम्, Mn.
अ-क्षर n. a letter [m., RāmatUp.]
अ-क्षर n. a vowel
a sound
a word
an indelible mark incised on metal or stone
N. of Brahma
final beatitude;
religious austerity, sacrifice, L.
water, RV. i, 34, 4 and i, 164, 42
Achyranthes Aspera
अ-क्षर (also) m. N. of a Sāman, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अक्षर a. [न क्षरतीति; क्षर् चलने अच्-न. त.] 1 Imperishable, indestructible, undecaying, epithet of the Supreme as well as the Individual soul; यमक्षरं क्षेत्रविदो विदुस्तमात्मानमात्मन्यवलोकयंतं Ku. 3. 50; द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ॥ क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ Bg. 15. 16; यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः; the unconcerned (Spirit); अक्षरं परमं ब्रह्म. --2 Fixed, firm, unalterable. --रः 1 Śiva. --2 Viṣṇu. --3 A sword. --रा Sound, word, speech (Ved.). --रं [अश्-सरः Uṇ. 3. 70, अशेः सरः; अश्नुते व्याप्नोति वेदादिशास्त्राणि.] 1 (a) A letter of the alphabet; अक्षराणामकारोस्मि Bg. 10. 33; मुद्राक्षराणि, मधुर˚, त्र्यक्षर &c. (b) a syllable; एकाक्षरं परं ब्रह्म Ms. 2. 83 the monosyllable; एकमक्षरं Bg. 10. 25, Ms. 2. 78, 84, 125 (sacred syllable). Hence (c) a word or words, speech collectively; प्रतिषेध˚ विक्लवाभिरामं Ś. 3. 25; अहो संदीपनान्यक्षराणि U. 4; भर्तुरेतानि प्रणयमयान्यक्षराणि M. 3 words; ब्राह्मणसंक्रमिताक्षरेण पितामहेन V. 3; अक्षरं वर्णनिर्माणं वर्णमप्यक्षरं विदुः । अक्षरं न क्षरं विद्यादश्नोतेर्वा सरे ऽक्षरं ॥ --2 A document (letter &c.), sacred writing; writing in general (in pl.); तत्र भुक्तिः प्रमाणं स्यान्न साक्षी नाक्षराणि च Pt. 3. 94; तत्रभवत्या अक्षराणि विसृष्टानि स्युः V. 2. --3 The highest deity or Godhead, the indestructible spirit, Brahma ( परमब्रह्मन्, मूलकारणं); अक्षरं परमं ब्रह्म Bg. 8. 3; कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवं 3. 15; यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वं Chān. Up. --4 Religious austerity, penance. --5 Sacrifice. --6 Water. --7 The sky. --8 Final [] beatitude, emancipation from further transmigration. --9 Continuance, permanence. --10 Right, justice (Ved. in these two senses). --11 N. of a plant, Achyranthes Aspera. --12 A measure of time, equal to one-fifth of a Kāṣṭhā. --Comp. --अंगं {1} a part of a syllable. {2} alphabet. --अर्थः [ष. त.] meaning (of words); किं तावत् गीत्याअवगतोऽक्षरार्थः Ś. 5 --चं(चुं)चुः --चणः, --नः [अक्षरेण वर्णविन्यासलिप्या वित्तः अक्षर-चणप् or चं(चुं)चुप् P. V. 2. 26.] a scribe, writer, copyist; so ˚जीवकः, जीवी, अक्षरेण जीवति; जीव णिनि or ण्वुल्; also ˚जीविकः. --च्युतकं [अक्षरं च्युतं लुप्तं यत्र; ब. कप्] getting out a different meaning by the omission of a letter (e. g. कुर्वन् दिवाकरश्लेषं दधच्चरणडंबरं । देव यौष्माकसेनयोः करेणुः प्रसरत्यसौ where another meaning may be got by omitting क in करेणुः i. e. by taking रेणुः). --छंदस् n. --वृत्तं {1} a metre regulated by the number of syllables it contains; छंदस्तु द्विविधं प्रोक्तं वृत्तं जातिरिति द्विधा । वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेत् ॥ {2} of unshaken resolve, resolute (अक्षरं निश्चलं छंदोऽभिप्रायो यस्य); an epithet of परमात्मन्. --जननी, --तूलिका [ अक्षराणां जननीव; तल्लिपिलेखानां तूलिकेव वा साधनत्वात्] a reed or pen. --(वि) न्यासः [ष. त. भावे घञ्] writing, arrangement of letters; भूर्जपत्रगतो ˚सः V. 2. 2. the alphabet. {3} scripture. {4} हृदयाद्याधारस्पर्शपूर्वकं तदक्षराणां स्मरणोच्चारणरूपस्तंत्रप्रसिद्धो वर्णन्यासः. --पंक्ति a. {1} having 5 syllables (पंक्ति = Gr. pentas five) सु मत् पद् वग दे इत्येष वै यज्ञोऽक्षरपंक्तिः Ait. Br. (तान्येतान्यक्षराणि होतृजपादौ प्रयोक्तव्यानि). {2} N. of a metre of four lines (द्विपदा विराज्) each having five syllables (one dactyl and one spondee). --भाज् a. having a share in the syllables (of a prayer?). --भूमिका tablet R. 18. 46 --मुखः [अक्षराणि तन्मयानि शास्त्राणि वा मुखे यस्य] a scholar, student. --खं [ष. त.] the beginning of the alphabet; the letter अ. --मुष्टिका ‘finger-speech’, speaking by means of finger-signs. --वर्जित a. unlettered, illiterate, not knowing how to read or write. --व्यक्तिः f. [ष. त]. distinct articulation of syllables. --शिक्षा [ष. त.] the science of (mystic) syllables; theory of ब्रह्म (ब्रह्मतत्व); मह्यं ˚क्षां विधाय Dk. 11. --संस्थानं [अक्षराणां संस्थानं यत्र] arrangement of letters, writing, alphabet.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0007-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अक्षर न० न क्षरतीति क्षर--चलने अच् न० त० । परम- ब्रह्मणि कूटस्थे चैतन्ये “अक्षरं परमं ब्रह्मेति” गीता । क्रियाशून्ये त्रि० जीवे परमात्मनि च पु० । “क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्योऽक्षर उच्यते इति “यस्मात् क्षरमतीतो- ऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम इति” च गीता । क्षरणशून्ये स्थिरे त्रि० । अश्रुते व्याप्नोति वेदादिशास्त्राणि अश--सरन् । अकारादि- वर्णे न० “अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वःसामासिकस्य चेति” गीता । वर्णस्मारकलिपिसन्निवेशे, “अक्षरं वर्णनिर्म्माणं वर्णमप्यक्षरं विदुः । अक्षरं न क्षरं विद्यादश्नोतेर्वा सरे- ऽक्षरमिति” उज्ज्वल० । उदके मोक्षे च न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0044,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अक्षरः पुं, (न क्षरति । क्षर सञ्चलने । पचाद्यच् । यद्वा । अश्नुते । अशू व्याप्तौ । अशेः सरः ।) शिवः । विष्णः । इति शब्दरत्नावली । यथा महाभारते, -- “विश्वं विष्णुर्वषट्कारो भूतभव्यभवत्प्रभुः । अव्ययः परुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च” ॥ इति ।) (अजः । जीवः ।)
अक्षरं क्ली, (न क्षरति इति व्युत्पत्त्या ।) ब्रह्म । (अविनाशि निर्व्विशेषं प्रणवाख्यं ब्रह्म । कूटस्थः नित्यः आत्मा । यथा, -- “क्षराद्विरुद्धधर्म्मत्वादक्षरं ब्रह्म भण्यते । कार्य्यकारणरूपं तु नश्वरं क्षरमुच्यते ॥ यत्किञ्चिद्वस्तु लोकेऽस्मिन् वाचो गोचरतां गतं । प्रमाणस्य च तत्सर्व्वमक्षरे प्रतिषिध्यते ॥ यदप्रबोधात् कार्पण्यं ब्राह्मण्यं यत्प्रबोधतः । तदक्षरं प्रबोद्धव्यं यथोक्तश्वरवर्त्मना” ॥ अकारादिक्षकारान्तैकपञ्चाशद्वर्णः । इति मेदिनी ॥ अस्योत्पत्तिकारणं । यथा वृहस्पतिः, -- “षाण्मासिके तु सम्प्राप्ते भ्रान्तिः सजायते यतः । धात्राक्षराणि सृष्टानि पत्रारूढाण्यतः पुरा” ॥ इत्याह्निकतत्त्वं ॥ तच्च पञ्चविधं । यथा, -- “मुद्रालिपिः शिल्पलिपिर्लिपिर्लेखनिसम्भवा । गुण्डिका घुर्णसम्भूता लिपयः पञ्चधा स्मृताः” । इति वाराहीतन्त्रं ॥ * ॥ अन्यत् मुद्राशब्दे वर्णशब्दे च द्रष्टव्यं ॥ गगनं । धर्म्मः । तपस्या ॥ [] अपामार्गः । इति हेभचन्द्रः ॥ मोक्षः । इत्यमरः ॥ जलं । इति वेदप्रयोगः ।
अक्षरः त्रि, (न क्षरतोति ।) अक्षरणीयः । अच्युतः । यथा, -- “तस्मै स विद्यानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमन्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तं तत्त्वतो ब्रह्मविद्यां” ॥ इति वेदान्तसारधृता श्रुतिः ॥ अपिच । “द्वाविमौ परुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्व्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते” ॥ इति श्रीभगवद्गीतायां १५ अध्याये १७ श्लोकः ॥ क्षरश्चाक्षरश्चेति द्वाविमौ पूरुषौ लोके प्र- सिद्धौ । तावेवाह । तत्र क्षरः पुरुषो नाम सर्व्वाणि भूतानि ब्रह्मादिस्थावरान्तानि शरी- राणि अविवेकिलोकस्य शरोरेष्वेव पुरुषत्व- प्रसिद्धेः, कूटो राशिः शिलाराशिः पर्व्वतैव एकदेशेष नश्यत्स्वपि निर्व्विकारतया तिष्ठतीति कूटस्थश्चेतनो भोक्ता स तु अक्षरः पुरुष उच्यते विवेकिभिः । इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-005-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अक्षर" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें