🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:53:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अर्ण
arṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्ण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वर्ण । अक्षर । जैसे, पंचाण=पंचाक्षर ।
२. जल । पानी । यौ॰—दशार्ण = एक देश । दशार्ण = मालवा की एक नदी ।
३. एक दंडक वृत्त जिसके प्रत्येक चरण में दो नगण और आठ रगण होते हैं । यह प्रचित का एक भेद है ।
४. सागौन । शाल वृक्ष ।
५. रंग [को॰] ।
६. शोरगुल । युद्धघोष [को॰] ।
७. जलप्रवाह (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्ण m. n. a wave, flood stream, RV.; BhP.
(figuratively applied to the) tumult of battle, RV. v, 50, 4
अर्ण m. a letter, syllable, RāmatUp. N. of a metre (comprising ten feet, and belonging to the class called Daṇḍaka)
the teak tree (see अर्जुनापम above), L.
N. of a man (see अर्न चित्ररथ below)
अर्ण m. pl. N. of a people, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (90,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्ण a. [ऋ-न] 1 Being in motion, agitated; restless. --2 Foaming, effervescing. --र्णः 1 A flood, stream; water (Ved.) --2 The teak tree. --3 A letter (of the alphabet); पंचार्णो मनुरीरितः. --4 N. of a metre having 10 feet and belonging to the class called Daṇḍaka. --र्णा A river [] (Ved.). --र्णं Tumult or din of battle confused noise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0165-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्ण पु० ऋ--न । अकारादौ १ वर्ण्णे “पञ्चार्ण्णोमनुरीरितः” तन्त्रम् । २ गमनस्वभावे त्रि० । “ऋणोरपो अनव- द्यार्ण्णाः” ऋ० १, १७४, २ “अर्ण्णाः अरणस्वभावा” भा० “त्यं चिर्दणं मधुपः” ऋ० ५, ३२, ८ “अर्णं गन्तारम्” भा० । ३ जले म० “अग्ने! दिवो अर्णमच्छा” ऋ० ३, २२, ३ । “अणमम्भः” भा० । अर्णं जलमस्त्यस्यअर्श० अच् । ४ नद्याम् स्त्री । “वैर्धान्तामभिषाता अर्ण्णाः” ऋ० ५, ४१, १४ । “अर्ण्णाःनद्यः, भा० । अभि + अर्द्द--क्त इडभावादि । अभ्यर्ण्णम् । नि + न्थर्ण्णम् वि + व्यर्ण्णम् सम् + समर्ण्णम् अभ्यासादौ न० तद्वर्त्तिनि त्रि० । “कालोऽभ्यर्ण्णजलागमः” इति सा० द० । “कृष्णार्णवाभ्यर्णचरैकहंसः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0366,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्णः, पुं, (अर्त्तेः क्तः ।) शाकवृक्षः । इति शब्द- चन्द्रिका । अक्षरं । इत्यागमः ॥ वर्णः । यथा, -- “वर्णोऽक्षरं रश्मिरर्णः स्वरास्तु कथिता अचः । व्यञ्जनानि हलो वर्गाः कादयोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः” ॥ इति वीजवर्णाभिधानं ॥
अर्णः, [स्] क्ली, (ऋच्छति, ऋ गतौ उदके नुट् चेत्यर्त्तेरसुन् तस्य च नुट् ।) जलं । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-104-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अर्ण" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें