🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:25:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जनार्दन
janārdana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जनार्दन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु ।
२. शालग्राम की बटिया का का एक भेद ।
३. कृष्ण (को॰) ।
जनार्दन वि॰ लोगों को कष्ट पहुँचावेवाला । दुःखदायी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जनार्दन m. (g. नन्द्य्-आदि) ‘exciting or agitating men’, Viṣṇu or Kṛṣṇa, MBh. iii, 8102; v, 2564; Hariv. 15397; Bhartṛ.; BhP.; Gīt.
N. of several men, Hariv. &c.
of a locality, Tantr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (410,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जनार्द्दन पु० जनैरर्द्द्यते याच्यते पुरुषार्थलाभाय अर्द्द- याचने कर्म्मणि ल्युट् । जनं जननमर्द्दति हिनस्ति ताडयति जनान् समुद्रवासिनोऽसुरभेदान् अर्द्दयति वा कर्त्तरि ल्यु । “१ विष्णौ परमेश्वरे “सर्वगः सर्व- विद्भानुर्विष्वक्सेनो जनार्द्दनः” विष्णु स० २ जनपीडके त्रि० । “जनावनायोद्यमिनं जनार्द्दनम् क्षये जगज्जीनपिवं वदन् शिवम्” मैष० गयातीर्थस्थे ३ विष्णुमूर्त्तिभेदे तद्धस्ते जीवत्पुरुषेण स्वपिण्डस्य दानविधिः वायु पु० गया- माहात्म्ये यथा “जनार्द्दनो भस्मकूटे तस्य हस्ते तु पिण्डदः । आत्मनो- ऽप्यथ वान्येषां सव्येनापि तिलैर्विना । जीवता दधिसं- मिश्रं सर्वे ते विष्णुलोकगाः । यस्तु पिण्डो मया दत्त स्तव हस्ते जनार्द्दन! । मामुद्दिश्य त्वया देव! तस्मिन्पिण्डे मृते प्रभो! । एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्द्दन! अन्तकाले गते महा त्वया देयो गयाशिरे । जनार्द्दन! नमस्तुभ्यं ममस्ते पितृमोक्षद! । पितृमात्रे ममस्तुभ्यं नमस्ते पितृरूपिणे । गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्द्दनः । त्वां दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋण- त्रयात्” । ४ शालग्रामभेदे शालग्रामशब्दे दृश्यम् । तन्नाम्ना भोजनकालै हरेः स्मरणीयता “भोजने च जना- र्द्दनम्” इत्युक्तेः “आसत्तिमासाद्य जनार्द्दनस्य” माघः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3025,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जनार्द्दनः, पुं, विष्णुः । इत्यमरः । १ । १ । १९ ॥ तन्नामव्युत्पत्तिर्यथा । “समुद्रान्तवासिनो जन- नाम्नोऽसुरान् अर्द्दितवान् जनार्द्दनः । अर्द्दञ वघे अर्द्दक्च नन्दादित्वादनः । किंवा जनै- र्लोकैरर्द्द्यते याच्यते पुरुषार्थानसौ जनार्द्दनः । अर्द्द यातनागतियाचने कर्म्मणि अनट् । किंवा जननं जनः भावे घञ् । जनं जन्म अर्द्दयति हन्ति भक्तस्य मुक्तिदत्वादिति जनार्द्दनः । किंवा जनान् लोकान् अर्द्दति हररूपेण संहारकत्वादिति जनार्द्दनः । किंवा जनयति उत्पादयति लोकान् ब्रह्मरूपेण सृष्टिकर्त्तृत्वा- दिति जनः जनेर्ञ्यन्तात् पचाद्यन् । अर्द्दति हन्ति लोकान् हररूपेण संहारकारित्वादिति अर्द्दनः जनश्चासौ अर्द्दनश्चेति जनार्द्दनः । किंवा जनान् लोकान् अर्द्दति गच्छति प्राप्नोति रक्षणार्थं पालकत्वादिति जनार्द्दनः ।” इत्यमर- टीकायां भरतः ॥ * ॥ गयायां तस्य हस्ते जीवितस्य पिण्डदानविधिर्यथा, -- “जनार्द्दनो भस्मकूटे तस्य हस्ते तु पिण्डदः । आत्मनोऽप्यथवान्येषां सव्येनैव तिलैर्विना ॥ [] जीवता दधिसंमिश्रं सर्व्वे ते विष्णुलोकगाः । यस्तु पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्द्दन ! ॥ यमुद्दिश्य त्वया देयस्तस्मिन् पिण्डो मृते प्रभो ! । एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्द्दन ! ॥ अन्तकाले गते मह्यं त्वया देयो गयाशिरे । जनार्द्दन ! नमस्तुभ्यं नमस्ते पितृमोक्षद ! ॥ पितृपात्र नमस्तुभ्यं नमस्ते पितृरूपिणे । गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्द्दनः ॥ तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात् । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष ! ऋणत्रयविमोचन ! ॥ लक्ष्मीकान्त ! नमस्तेऽस्तु पितृमोक्षप्रदो भव । वामजानु च सम्पात्य नत्वा भीमो जनार्द्दनम् ॥ श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा भ्रातृभिर्ब्रह्मलोकभाक् । पितृभिः सह धर्म्मात्मा कुलानाञ्च शतेन च ॥ शिलायां व्यक्तरूपेण व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः । लक्ष्मीशो विबुधैः सार्द्धं तस्माद्देवमयी शिला ॥” इति श्रीवायुपुराणे श्वेतवाराहकल्पे गया- माहात्म्ये ४ अध्यायः ॥ * ॥ शालग्रामशिला- विशेषः । तल्लक्षणं यथा, -- “सशङ्खचक्राब्जगदं जनार्द्दनमिहो नमः । उपेन्द्रं गदिनं साविपद्मशङ्ख ! नमोऽस्तु ते ॥” इति पाद्मे पातालखण्डे १० अध्यायः ॥ “आरोग्यं भास्करादिच्छेद्धनमिच्छेद्धुताशनात् । ज्ञानञ्च शङ्करादिच्छेन्मुक्तिमिच्छेज्जनार्द्दनात् ॥” इति कर्म्मलोचनम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-507-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जनार्दन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें