🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:01:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अच्युत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अच्युत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अच्युत

अर्थ: "अपने स्वरूप से न गिरा हुआ, दृढ़, स्थिर, निर्विकार, अचल"

संस्कृत: विष्णुः · पर्याय: विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवस्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अच्युत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अच्युत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अच्युत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअच्युतःअच्युतौअच्युताः
द्वितीयाअच्युतम्अच्युतौअच्युतान्
तृतीयाअच्युतेनअच्युताभ्याम्अच्युतैः
चतुर्थीअच्युतायअच्युताभ्याम्अच्युतेभ्यः
पञ्चमीअच्युतात् / अच्युताद्अच्युताभ्याम्अच्युतेभ्यः
षष्ठीअच्युतस्यअच्युतयोःअच्युतानाम्
सप्तमीअच्युतेअच्युतयोःअच्युतेषु
सम्बोधनहे अच्युतहे अच्युतौहे अच्युताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अच्युत
अच्युत
acyuta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अच्युत १ वि॰ [सं॰]
१. जो गिरा न हो ।
२. दृढ़ अटल । स्थिर ।
३. नित्य । अमर । अविनाशी ।
४. जो न चूके । जो त्रुटि न करे । जो विचलित न हो ।
५. न चूने या टपकने वाला (को॰) ।
अच्युत २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु और उनके अवतारों का नाम ।
२. वासु देव । कृष्ण (को॰) ।
३. जैनियों के चार श्रेणी के देवताओं में चौथी अर्थात् बैमानिक श्रेणी के कल्यभव नामक देवताओं का एक भेद ।
४. एक पौधे का नाम ।
५. एक प्रकार की पद्य रचना जिसमें १२ बंध होते हैं (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-च्युत or अ-च्युत, mfn. not fallen
firm, solid
imperishable, permanent
not leaking or dripping
(अस्), m. N. of Viṣṇu
of Kṛṣṇa
of a physician, the plant Morinda Tinctoria
N. of a gift to Agni, ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (9,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अच्युत a. [न. त. स्वरूपसामर्थ्यात् न च्युतः च्यवते वा-कालसामान्ये कर्तरिक्त] 1 Not fallen, firm, fixed; not giving way, solid; गरुडमूर्तिरिव अच्युतस्थितिरमणीया K. 52 (अच्युत meaning ‘Viṣṇu’ and ‘firm’, ‘fixed’); ˚क्षित् having solid [] ground. --2 Imperishable, permanent; ˚रुष् inveterate enmity. --3 [न च्योतति क्षरति; च्युत्-क. न. त.] Not melting away or perishing, not leaking or dripping. --तः 1 N. of Viṣṇu; of the Almighty being; यस्मान्न च्युतपूर्वोहमच्युतस्तेन कर्मणा Bhāg. गच्छाम्यच्युतदर्शनेन K. P. 5. (where अ˚ also means ‘one who is firm, does not yield to passions’). --2 N. of a plant, Morinda Tinctoria. --3 A sort of poetical composition containing 12 cantos. --Comp. --अग्रजः [ष. त.] N. of Balarāma or Indra. --अंगजः, --पुत्रः, आत्मजः N. of Cupid, son of Kṛṣṇa and Rukmiṇī. --आवासः, --वासः the sacred fig-tree. --जः [पं. त.] a class of Jaina deities said to have been produced from Viṣṇu --स्थलं N. of a place in the Punjab.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0023-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अच्युत पु० स्वरूपसामर्थ्यान्न च्युतो न च्यवते न च्यविष्यते वा च्यु--कालसामान्ये कर्त्तरि क्त न० त० । परमेश्वरे “शास्वतं शिवमच्युतमिति” श्रुतिः । “यस्मान्न च्युत- पूर्व्वोऽहमच्युतस्तेन कर्म्मणेति” भगवद्वाक्यम् । “तेन च्युत्यभाव रूपप्रवृत्तिनिमित्तेने” त्यानन्दगिरिः । तदवतारभेदे वासुदेवे “इयमच्युतलीलाढ्या सद्वृत्ता जातिशालिनीति” छन्दोमञ्जरी अच्युतस्य लीला अच्युता अभ्रष्टा लीला च । षड्भाव- विकाररहिते च “अच्युतः प्रथितः प्राण” इति सहस्र नामभाष्ये तथैव व्याख्यातम् । नारायणे च “गरुडमूर्त्ति- रिवाच्युतस्थितिरमणीयेति” काद० । अच्युतस्य विष्णोः स्थितिः अच्युता अचञ्चला च स्थितिरिति तदर्थः । चलन- रहिते अभ्रष्टे स्थिरे त्रि० । “अक्षितमसि अच्युतमसीति” वेदः । द्वादशसर्गयुक्ते काव्यभेदे पु० हेमचन्द्रः । न च्योतति क्षरति च्युत--क न० त० । क्षरणशून्ये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0086,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अच्युतः, पुं, (न च्यवते स्वरूपतो न गच्छति यः नित्य इति यावत् । च्यु + कर्त्तरि क्तः न च्युतः नञ्- समासः । पीताम्बरोऽच्युतः शार्ङ्गीत्यमरः) विष्णुः । इत्यमरः ॥ (यथा कुमारसम्भवे, -- तत्रावतीर्य्या- च्युतदत्तहस्तः ।) स्थिरे त्रि ॥ सोऽन्त्यवेलायामेत- त्त्रयं प्रतिपद्येताक्षितमस्यच्युतमसि प्राणसंशित- मसीति छान्दोग्योपनिषत् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-017-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अच्युत" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अच्युतअच्युत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अच्युत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अच्युत 📚 ➤ "अपने स्वरूप से न गिरा हुआ, दृढ़, स्थिर, निर्विकार, अचल"
संस्कृत: विष्णुः · पर्याय: विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अच्युत 📚जो गिरा न हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अच्युत
विष्णु के और नाम (१.१.२०) — दैत्यारि, पुण्डरीकाक्ष, गोविन्द, गरुडध्वज, पीताम्बर, शार्ङ्गी, विष्वक्सेन, जनार्दन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें