🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:45:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

देव
deva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नाटक में राजा को 'भट्टारक' या 'देव', राजकुमारी को 'भर्तृदारिका', अभिषि (1.7.14) भट्टारक · भर्तृदारिका · देवी · भट्टिनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
देव संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ देवी]
१. स्वर्ग में रहने या क्रीड़ा करनेवाला अमर प्राणी । दिव्य शरीर धारी । देवता । सुर ।
२. पूज्य व्यक्ति ।
३. तेजोमय व्यक्ति ।
४. ब्राह्मणों की एक उपाधि ।
५. बड़ों के लिये एक आदरसूचक शब्द या संबोधन ।
६. राजा के लिये आदरसूचक शब्द या संबोधन ।
७. मेघ । बादल ।
८. पारा ।
९. देवदार ।
१०. देवर ।
११. ज्ञानेंद्रिय ।
१२. ऋत्विक् ।
१३. विष्णु (को॰) । महादेव । शिव (को॰) ।
१५. सुरराज । इंद्र (को॰) ।
१६. इंद्रिय (को॰) ।
१७. ईश्वर । परमात्मा (को॰) ।
१८. स्नेही । प्रेमी (को॰) ।
१९. (को॰) ।
२०. शिशु । वत्स । बच्चा (को॰) ।
२१. मूर्ख । बेवकूफ (को॰) ।
देव २ वि॰
१. देव संबंधी । देवों से संबद्ध ।
२. स्वर्गिक । स्वर्गीय । स्वर्गसंबंधी ।
३. संमान्य । पूज्य । आदरणीय ।
४. ज्योतित । दीप्त । चमकदार [को॰] ।
देव ३ संज्ञा पुं॰ [फा़॰]
१. दैत्य । राक्षस । दानव ।
२. दानव सा भीमकाय व्यक्ति (को॰) ।
देव पू संज्ञा पुं॰ [सं॰] अमरावती । देवपुरी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देव mf(ई)n. (fr. 3. दिव्) heavenly, divine (also said of terrestrial things of high excellence), RV.; AV.; VS.; ŚBr. (superl. m. देव-तम, RV. iv, 22, 3 &c.; f. देवि-तमा, ii, 41, 16)
देव m. (according to Pāṇ. iii, 3, 120 देव) a deity, god, RV. &c. &c.
(rarely applied to) evil demons, AV. iii, 15, 5; TS. iii, 5, 4, 1
(pl. the gods as the heavenly or shining ones; विश्वे देवास्, all the gods, RV. ii, 3, 4 &c., or a partic. class of deities [see under विश्व], often reckoned as 33, either 11 for each of the 3 worlds, RV. i, 139, 11 &c. [cf. त्रि-दश], or 8 Vasus, 11 Rudras, and 12 Ādityas [to which the 2 Aśvins must be added] Br.; cf. also, Divyāv. 68; with Jainas 4 classes, viz. भवनाधीश, व्यन्तर, ज्योतिष्क, and वैमानिक; देवानाम् पत्न्यस्, the wives of the gods, RV.; VS.; Br. [cf. देव-पत्नी below])
N. of the number 33 (see above), Gaṇit.
N. of Indra as the god of the sky and giver of rain, MBh.; R. &c.
a cloud, L.
(with Jainas) the 22nd Arhat of the future Ut-sarpiṇī
the image of a god, an idol, Viṣṇ.
a god on earth or among men, either Brāhman, priest, RV.; AV. (cf. भू-द्˚), or king, prince (as a title of honour, esp. in the voc. ‘your majesty’ or ‘your honour’; also ifc., e.g. श्री-हर्ष-द्˚, विक्रमाङ्क-द्˚, king Śrī-h˚ or Vikr˚, and in names as पुरुषोत्तम-द्˚ [lit. having Viṣṇu as one's deity; cf. अतिथि-द्˚, आचार्य-द्˚, पितृ-द्˚, मातृ-द्˚]; rarely preceding the name, e.g. देव-चण्डमहासेन, Kathās. xiii, 48), Kāv.; Pañc. &c. (cf. क्षिति-, नर-, &c.)
a husband's brother (cf. देवृ and देवर), W.
a fool, dolt, L.
a child, L.
a man following any partic. line or business, L.
a spearman, lancer, L.
emulation, wish to excel or overcome, L.
sport, play, L.
a sword, Gal.
N. of men, VP.
of a disciple of Nāgārjuna, MWB. 192
dimin. for देवदत्त, Pāṇ. v, 3, 83, Vārtt. 4, Sch.
देव n. (L.) an organ of sense, MuṇḍUp. iii, 1, 8; 2, 7
देव [cf. Lat. dīvus, deus; Lit. dë́vas; Old Pruss. deiwas.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (492,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देव देवने भ्वा० आत्म० अक० सेट् । देवते अदेविष्ट । अ- देविढ्वम् अदेवि(द्ध्व) ध्वम् दिदेवे ऋदित् । देवयति ते अदि देवत् त । देवनमिह रोदनमिति भट्टमल्लः । परि + विलापे । “विलापः परिदेवनम्” अमरः । “खर- दूषणयोर्भ्रात्रोः पर्य्यदेविष्ट सा पुरः” भट्टिः ।
देव पु० दिव--अच् । १ अमरे सुरे नाट्योक्तौ २ राजनि अमरः । ३ नृपे ४ मेघे पु० ५ इन्द्रिये न० मेदिनि० ६ पारदे पु० राजनि० । ७ व्राह्मणानामुपाधिभेदे “ततश्च नाम कुर्वीत पितैव दशमेऽहनि । देवपूर्वं नराख्यं हि शर्मवर्मादि संयुतम्” इति भवि० पु० । “नरमाचष्टे इति नराख्यं नरनाम, देवात् पूर्वं तच्चविशिष्टं शर्म- युतम् । “शर्मा देवश्च विप्रस्य वर्मा त्राता च भूमुजः । भूतिगुप्तश्च वैश्यस्य दासः शूद्रस्य कारयेत्” इति यम- वचने समुच्चयोपलब्धेः । “शर्मान्तं ब्राह्मणस्य स्यात्” इति शातातपीयेन शर्मान्तता च । ८ देवदारुणि श- ब्दार्थचि० । ९ पूज्ये १० दीप्ते च त्रि० ११ परात्मनि पु० एकोदेवः सर्वभूतेषु गूढः” श्रुतिः । “भर्गोदेवस्य” गायत्री “दीव्यते क्रीडते यस्मात् रोचते द्योतते दिवि । तस्मा- द्देव इति प्रोक्तः स्तूयते सर्वदैवतैः” योगियाज्ञ० “उद्भवः क्षोभणो देवः” विष्णुसं० “यतः क्रीडति सर्गादिभिर्पिजिगीषते शत्रून, व्यवहरति सर्वभूतेषु आत्म- तया, द्योतते स्तूयते स्तुत्यैः सर्वत्र गच्छतीति तस्मात् देवः” भा० । सुराश्च यद्यपि बहवस्तथापि प्राधान्यात् त्रयस्त्रिंशत्संख्यया त्रयस्त्रिंशत्पतिशब्दे ३३५९ पृ० दृश्याः तत्र सुरे “देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शन- काङ्क्षिणः” गीता । “देवानृषीत् मनुष्यांश्च पितॄन् गृ- ह्याश्च देवताः” मनुः । नृपे “देवाकर्णय सुश्रुतेन चरक- स्योक्तेन जानेऽखिलम्” नैष० नाट्योक्तौ नृपे “यथाऽऽ- ज्ञापयति देवः” भूरिनाटकेषु । मेथे देवो गर्जति देव- गर्जनम् देवे वर्षति । “देवाश्च आजानदेवाः कर्मदेवाश्च” कर्मदेवशब्दे १७२८ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3675,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देव, ऋ ङ देवने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- आत्मं-अकं-सेट् ।) देवनमिह क्रीडा । ऋ, अदिदेवत् । ङ, देवते बालः कन्दुकैर्नित्यमिति हलायुधः । देवनमिह रोदनमिति भट्टमल्लः । इति दुर्गादासः ॥
देवं, क्ली, (दीव्यत्यनेनेति । दिव + करणे घञ् ।) इन्द्रियम् । इति मेदिनी । वे, १२ ॥ (यथा, मुण्डकोपनिषदि । ३ । १ । ८ । “न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्म्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्व- स्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥”)
देवः, पुं, (दीव्यति आनन्देन क्रीडतीति । दिव + अच् ।) देवता । (यथा, मनुः । ३ । ११७ । “देवानृषीन् मनुष्यांश्च पितॄन् गृह्याश्च देवताः । पूजयित्वा ततः पश्चात् गृहस्थः शेषभुग् भवेत् ॥”) नाठ्योक्तौ राजा । इत्यमरः । १ । ७ । १३ ॥ राजा । (यथा, कादम्बरी । १८ । “सकलभूतलरत्नभूतोऽयं वैशम्पायनो नाम शुकः । सर्व्वरत्नानामुदधिरिव देवो भाजन- मिति कृत्वैनमादायास्मत्स्वामिदुहिता देवपाद- मूलमायाता तदयमात्मीयः क्रियतामिति ॥”) मेघः । इति मेदिनी । वे, १२ ॥ (यथा, महा- भारते । ३ । २३५ । २३ । “क्षेत्रे सुकृष्टे ह्युपिते च बीजे देवे च वर्षत्यृतुकालयुक्तम् ॥” केचित्तु देवशब्देन इन्द्र इति व्याचक्षते ॥) पारदः । इति राजनिर्घण्टः ॥ ब्राह्मणाना- मुपाधिभेदः । यथा, स्मृतिः । “देवपूर्व्वं नराख्यं स्यात् शर्म्मवर्म्मादिसंयुतम् ॥” (ऋत्विक् । यथा, ऋग्वेदे । ९ । ९६ । ६ । “ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीना- मृषिर्विप्राणां महिषो मृगाणाम् ॥” “देवानां स्तोत्रकारिणामृत्विजां ब्रह्मा ब्रह्मा- ख्यर्त्विक्स्थानीयो भवति ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥) कायस्थादीनां पद्धतिविशेषः । तस्य विवरणं कायस्थशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ (त्रि, दाता । द्योतयिता । दीपयिता । यथा, ऋग्वेदे । १ । १ । १ । “अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् ॥” “देवशब्दो दानदीपनद्योतनानामन्यतममर्थ- माचष्टे । यज्ञस्य दाता दीपयिता द्योतयिता यमग्निरित्युक्तं भवति ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ५४ । “उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः ॥” “दीव्यति यत् क्रीडति सर्गादिति विजिगीषति असुरान् व्यवहरति सर्व्वभूतेष्वात्मतया द्योतते स्तूयते स्तुत्यैः सर्व्वत्र गच्छति तस्माद्देवः । एको- देव इति मन्त्रवर्णात् ॥” इति तद्भाष्ये शङ्करः ॥ [] महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ९८ । “परश्वधायुधो देवः अनुकारी सुबान्धवः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-741-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "देव" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें