🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:38:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

देवी
devī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नाटक में राजा को 'भट्टारक' या 'देव', राजकुमारी को 'भर्तृदारिका', अभिषि (1.7.14) भट्टारक · देव · भर्तृदारिका · भट्टिनी
मरोड़फली (मूर्वा) के नाम (2.4.83) मूर्वा · मधुरसा · मोरटा · तेजनी · स्रवा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
देवी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] देवता की स्त्री । देवपत्नी ।
२. दुर्गा ।
३. वह रानी जिसका राजा के साथ विवाह हुआ हो । पटरानी ।
४. ब्राह्मण स्त्रियों की एक उपाधि ।
५. दिव्य गुणवाली स्त्री । सुशीला और सदाचारिणी स्त्री (आदरसूचक) ।
६. मूर्वा । मरोरफली । मुर्रा ।
७. पृक्का नाम की सुगंधित धास । असवरन ।
८. आदित्यभक्ता । हुलहुल । हुरहुर ।
९. लिंगिनी लता । पँचगुरिया ।
१०. बन ककोडा़ । बाँझ खखसा ।
११. शालपर्णी । सरिवन ।
१२. महाद्रोणी । बडा़ गूमा ।
१३. पाठा ।
१४. नागरमोथा ।
१५. सफेद इंद्रायन ।
१६. हरीतकी । हड़ हरे ।
१७. अलसी । तीसी ।
१८. श्यामा पक्षी । उ॰—(क) अहि सुरंग मनि दुत्ति देवि मंडै तंडव गति । बालमीक बिल अग्र इक्क फनि कुटिल क्रोध भरि ।—पृ॰ रा॰, १७ ।३० । (ख) इतें देवि उड़ि बैठि अँब, चंचु गिराइय साग । दौरि महर तब हथ्थ किय, लै नरिंद तुअ भाग ।—पृ॰ रा॰ (उ॰), पृ॰ २०५ ।
१९. रवि सक्रांति जो बडी़ पुण्यजनक समझी जाती है ।
२०. सरस्वती का नाम (को॰) ।
२१. सावित्री का एक नाम (को॰) ।
देवी २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ देविन्] जुआडी़ । वह जो द्यूत खेलता हो [को॰] ।
देवी ३ संज्ञा स्त्री॰ [अं॰ डेविट्स]
१. लकडी़ का एक मजबूत चौखटा, जिसमें दो खडे़ खंभों के ऊपर आडा़ बल्ला लगा रहता है । यह मस्तूल आदि के सहारे के लिये होता है ।
२. जहाज के किनारे पर लकडी़ या लोहे को दो चोंच की तरह बाहर की ओर झुके हुए खंभे जिसमें धिरनियाँ लगी होती है । इन धिरनियों पर पडे़ हुए रस्सों के द्वारा किश्तियाँ जहाज पर चढा़ई या जहाज से नीचे उतारी जाती हैं (लश॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देवी (ई), f. See s.v.
देवि- and देवी-, see देवी.
देवी f. (cf. देव) a female deity, goddess, RV.; AitBr.; MBh. &c. (e.g. Uṣas, RV. vii, 75, 5; Sarasvatī, v, 41, 17; Sāvitrī, the wife of Brahmā, MBh.; Durgā, the wife of Śiva, MBh.; Hariv.; Kāv. &c.; the 4 goddesses of Buddhists are Rocanī, Māmakī, Pāṇḍurā and Tārā, Dharmas. iv)
N. of nymph beloved by the Sun, L.
of an Apsaras, MBh. i, 4818
(with Jainas) the mother of 18th Arhat of present Ava-sarpiṇī, L.
queen, princess lady (the consecrated wife or daughter of a king, but also any woman of high rank), MBh.; Kāv. &c.
a kind of bird (= श्यामा), L.
a partic. supernatural power (= कुण्डलिनी), Cat.
worship, reverence, W.
N. of plants (colocynth, a species of cyperus, Medicago Esculenta &c.), L.
(also) = गायत्री, Parāś.
= नागी, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (492,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देवी 1 A female deity, a goddess. --2 N. of Durgā. --3 N. of Sarasvatī. --4 N. of Sāvitrī. --5 A queen, especially a crowned queen ( अग्रमहिषी who has undergone the consecration along with her husband); प्रेष्यभावेन नामेयं देवीशब्दक्षमा सती । स्नानीयवस्त्रक्रियया पत्त्रोर्णं वोपयुज्यते M. 5. 12; देवीभावं गमिता परिवारपदं कथं भजत्येषा K. P. 10. --6 A respectful title applied to a lady of the first rank. --Comp. --कोटः the city of Bāṇa, (शोणितपुर). --गृहं {1} the temple of a goddess. {2} the apartment of a queen.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0580-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देवी स्त्री देवयति प्रवृत्तिनिवृत्त्युपदेशेन यथाधिकारं व्यव- हारयति सर्वान् देव--णिच् अच् ङीप्, दीव्यति दिव- अच् पचादौ देवट् इति निर्देशात् टित्त्वात् ङीप् [] देवस्य पत्नी ङीष वा । १ देवपत्न्यां “देवीनां दक्षि- णायने” स्मृतिः । देवसेनाशब्दे उदा० दृश्यम् । २ दुर्गायाञ्च धरणी “नमोदेव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः” “देव्या यया ततमिदं जगदात्मशक्त्या” इति च देवीमाहात्म्यम् । “सकृत् कृत्वा महा पूजां देवी- पादजलं पिबन् । न जातु जननीगर्भे गच्छेदिति विनिश्चयः” दीवीभागव० “अपराधं परं कृत्वा देवी- भक्तस्य को नरः । सुखं लभेत यदपि भवेत् त्राता शिवः स्वयम्” इति देवीभाग० ३ कृताभिषेकायां राजमहिष्याम् अमरः । ४ मूर्वायां ५ पृक्कायां च मेदि० । ६ द्विजस्त्रीणा- मुपाधिभेदे “देव्यन्ताश्च स्त्रियः सर्वा दास्यन्ताः शूद्रयोनयः” कर्मविपाकः । ७ आदित्यभक्तायां ८ लिङ्गिन्यां ९ बन्ध्या- कर्कोटक्यां १० शालपर्ण्यां ११ महाद्रोण्यां १२ पाठायां १३ नानरमुस्तायाम् । १४ मृगेर्वारुकायां १५ हरीतक्याम् १६ अतस्यां १७ श्यामानामखगे च स्त्री राजनि० । १८ रवि- संक्रान्तौ तत्कालस्य यथा देवीस्वरूपत्वम् तथा एकादशीत० निरणायि यथा “अतीतानागतो भोगो नाड्यः पञ्च- दश स्मृताः । सान्निध्यन्तु भवेत् तत्र ग्रहाणां संक्रमे रवेः । व्यवहारो भवेल्लोके चन्द्रसूर्योपलक्षितः । काले विकल्पते सर्वं ब्रह्माण्डं सचराच रम् । पूण्यपापविभा- गेन फलं देवी प्रयच्छति । एकाधिककृतं तस्मिन् कोटिकोटिगुणं भवेत् । धर्माद्विवर्द्धते ह्यायूराज्यं पुत्रसु- खादि च । अधर्माद्व्याधिशोकादि विषुवायणसन्निधौ । विषुवेषु च यद्दत्तं जप्तं भवति चाक्षयम् । एवं विष्णु- पदे चैव षडशीतिमुखेषु च” देवीपु० । “भोगोव्याप्तिः सूक्ष्मसंक्रमणकालसन्निधाने पुण्यतमत्वमिति यावदिति कल्पतरुः । वस्तुतस्तु भुज्यत इति भोगो भोग्यः रवि- संक्रमणे अतीतानागतः कालो भोग्यस्तन्निमित्तपुण्य- पापजननयोग्य इति यावत् । अतएव पुण्यपापविभा- गेन फलमित्युपसंहृतम् । स कालः कियानित्याह । नाड्यः पञ्चदशेति उभयतः पञ्चदशदण्डपुण्यत्वं दिवा विष्णुपदीविषयमिति तिथितत्त्वे वक्ष्यते । सान्निध्य- मित्यादिना तस्यैव कालस्य स्तुतिः । विकल्पते स्वभावात् प्रच्यवते । देवी संक्रान्तिकालस्वरूपा संक्रान्त्युपक्रमे देवीपुराण एव “समायनमृतुर्मासः पक्षोहश्च क्रमेण तु । स्थूलसूक्ष्मविभागेन देवी सर्वगता विभो!” । इत्यभिधानात् “कलाकाष्ठादिरूपेण परिणामप्रदायिनी” इति मार्कण्डेयपुराणाच्च” रघु० । तत्र कृताभिषेकायां [] राजमहिष्याम् “स्नातोऽनुलिप्तः सुरभिः स्रग्वी रुचिर- भूषणः । स्नातां विशुद्धवसनां गच्छेद्देवीं सुभूष- णाम् । न हि देवीगृहं गच्छेदात्मीयात् सन्निवेश- नात् । अत्यर्थवल्लभोऽपीह विश्वासं स्त्रीषु न व्रजेत् । देवीगृहगतं भ्राता भद्रसेनममारयत् । मातुःशय्यान्तरे लीनं कारूषञ्चौरसं सुतम् । लाजान् विषेण संयोज्य मधुनेति विलोडितः । देवी तु काशीराजेन्द्रं निजधान रहोगतम्” काम० नीति० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3750-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देवी, स्त्री, (दीव्यतीति । दिव + अच् ततो ङीप् ।) दुर्गा । इति घरणी ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ८४ । २ । “देव्या यया ततमिदं जगदात्मशक्त्या निःशेषदेवगणशक्तिसमूहमूर्त्त्या ॥”) नाट्योक्तौ कृताभिषेका राजपत्नी । इत्यमरः । १ । ७ । १३ ॥ मूर्व्वा । (यथा, भावप्रकाशे । १ । १ । “मूर्व्वा मधुरसा देवी मोरटा तेजनी स्रुवा ॥”) पृक्का । इति मेदिनी । वे, १२ ॥ (देवानां पत्नी । ङीष् ।) सामान्यदेवपत्नी । यथा, देवीनां दक्षिणायने इति स्मृतिः ॥ ब्राह्मणस्त्रीनामोप- पदम् । यथा, देव्यन्ता हि स्त्रियो मताः । इत्यु- द्बाहतत्त्वम् ॥ अपि च, कर्म्मविपाके । “देव्यन्ताश्च स्त्रियः सर्व्वा दास्यन्ताः शूद्र- योनयः ॥” आदित्यभक्ता । लिङ्गिनी । बन्ध्याकर्कोटकी । शालिपर्णी । महाद्रोणी । पाठा । नागरसुस्ता । मृगेर्व्वारुः । हरीतकी । अतसी । श्यामानाम- पक्षिजातिः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (उपनिष- [] द्विशेषः । स तु अथर्व्ववेदान्तर्गतः । यथा, मुक्तिकोपनिषदि । “त्रिपुरातापनं देवी त्रिपुराकटभावना ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-747-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "देवी" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें