🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:35:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लघु
laghu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लघु मिलनो बिछुरन घनो ता बिच बैरिन लाज । द्दग अनुरागी भाव ते कहु कह करै इलाज ।—रसनिधि (शब्द॰) ।
२. विरोधी ।
लघु १ वि॰ [सं॰]
१. शीघ्र । जल्दी ।
२. जो बड़ा न हो । कनिष्ठ । छोटा । जैसे,—लघु स्वर, लघु मात्रा ।
३. सुदर । बढ़िया । आनंददायक । इष्ट । अभिप्रेत ।
४. जिसमें किसी प्रकार का सार या तत्व न हो । निःसार । महत्वहीन । अना- वश्यक ।
५. स्वल्प । थोड़ा । कम ।
६. हलका । सरल । आसान ।
७. नीच । क्षुद्र । नगण्य ।
८. दुर्बल । दुबला । ९ । आमश्रित । शुद्ध । निमंल (को॰) ।
१०. फुतौला (को॰) ।
लघु २ संज्ञा पुं॰
१. काला अगर ।
२. उशीर । खंस ।
३. हस्त, अश्विनी औरं पुष्य ये तीनों नक्षत्र जो ज्योतिष में छोटे माने गए है और जिनका गण 'लघुगण' कहा गया है ।
४. समय का एक परिमाण जो पंद्रह क्षणों का होता है ।
५. तीन प्रकार के प्राणायामों में से वह प्राणांयाम जो बारह मात्राओं का होता है (शेष दो प्राणायाम मध्यम और फत्तम कहलाते हैं) ।
६. व्याकरण में वह स्वर जो एक ही मात्रा का होता है । जैसे,— अ, इ, उ, ओ, ए आदि ।
७. वह जिसमें एक ही मात्रा हो । एकमात्रिक । इसका चिह्न (I) हैं । विशेष—इस अर्थ में इसका प्रयोग संगीत में ताल के संबंध में और छंदःशास्त्र में वर्ण के सबंध में होता है ।
८. वंशी का छोटा होना, जो उसके छह् दोषों में से एक माना जाता है ।
९. चाँदी ।
१०. पृक्का । असबरण ।
११. वह जिसका रोग छूट गया हो (रोग छूटने पर शरीर कुछ हलका जान पड़ता है) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लघु mf(वी, or उ)n. (a later form of रघु, q.v.) light, quick, swift, active, prompt, nimble, Mn.; MBh. &c. (also said of a partic. mode of flying peculiar to birds, Pañcat.; applied to the Nakṣatras Hasta, Aśvinī, and Puṣya, VarBṛS.)
light, easy, not heavy or difficult, AV. &c. &c.
light in the stomach, easily digested, Suśr.
easy in mind, light-hearted, Hariv.; Kālid.
causing easiness or relief, Sāṃkhyak.
well, in good health, L.
unimpeded, without attendance or a retinue, MBh. iii, 8449
short (in time, as a suppression of the breath), MārkP.
(in prosody) short or light (as a vowel or syllable, opp. to गुरु)
(in gram.) easily pronounced or articulated (said of the pronunciation of व, as opp. to मध्यम and गुरु)
small, minute, slight, little, insignificant, ŚBr. &c. &c.
weak, feeble, wretched, humble, mean, low (said of persons), Mn.; MBh. &c.
young, younger (see -भ्रातृ)
clean, pure (see -वासस्)
soft, gentle (as sound), Kathās.; BhP.
pleasing, agreeable, handsome, beautiful, MBh.; Kālid.
लघु m. bdellium, L.
लघु (उ), f. Trigonella Corniculata, L.
लघु n. a partic. measure of time (= 15 Kāṣṭhās = 1/15 Nāḍikā), L.
a partic. species of Agallochum, L.
the root of Andropogon Muricatus, L.
लघु ind. lightly, quickly, easily &c., Śak. (लघु-√ मन्, to think lightly of Śak.)
लघु [cf. Gk. ἐ-λαχύς; Lat. lěvis for lēvis, lenhuis; Lith. lengvùs, lèngvas; Angl.Sax. lungre, ‘quickly’; Eng. lungs, ‘lights’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (893,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लघु a. (घु or घ्वी f.) 1 Light, not heavy; तृणादपि लघुस्तूलस्तूलादपि च याचकः Subhāṣ.; रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय Me. 20 (where the word means ‘contemptible’ also); R. 9. 62. --2 Little, small, diminutive; Pt. 1. 253; Śi. 9. 38, 78. --3 Short, brief, concise; लघुसंदेशपदा सरस्वती R. 8. 77. --4 Trifling, trivial, insignificant, unimportant; कायस्थ इति लघ्वी मात्रा Mu. 1. --5 Low, mean, despicable, contemptible; Śi. 9. 23; Pt. 1. 106. --6 Weak, feeble. --7 Wretched, frivolous. --8 Active, light, nimble, agile; Ś. 2. 5. --9 Swift, quick, rapid; किंचित् पश्चाद् व्रज लघुगतिः Me. 16; R. 5. 45. --10 Easy, not difficult; R. 12. 66. --11 Easy to be digested, light (as food). --12 Short, (as a vowel in prosody). --13 Soft, low, gentle. --14 Pleasant, agreeable, desirable; R. 11. 12, 80. --15 Lovely, handsome, beautiful. --16 Pure, clean. --17 Sapless, pithless. --18 Young, younger; Mv. 6. 53. --m. N. of the Nakṣatras Hasta, Puṣya, and Aśvinī. --n. 1 A particular measure of time. --2 Agallochum, or a particular variety of it. --ind. 1 Lightly, meanly, contemptuously; लघु मन् ‘to think lightly of, despise, slight’; Ś. 7. 1. --2 Quickly, swiftly; लघु लघुत्थिता Ś. 4 ‘risen early’. --Comp. --आशिन्, --आहार a. eating little, moderate in diet, abstemious. --उक्तिः f. a brief mode of expression. --उत्थान, --समुत्थान a. working actively, doing work rapidly. --काय a. light-bodied. --(यः) a goat. --क्रम a. having a quick step, going quickly. --खट्विका a small bedstead. --गोधूमः a small kind of wheat. --चित्त, --चेतस् --मनस्, --हृदय a. {1} light-minded, low-hearted, littleminded, mean-hearted. {2} frivolous. {3} fickle, unsteady. --चिर्भिटा colocynth. --जंगलः a kind of quail ( लावक). --द्राक्षा a small stoneless grape. --द्राविन् a. melting easily. --नामन् m. agallochum. --पत्रिका the Rocanā plant. --पर्णी, --कर्णी N. of a plant (Mar. मोरवेल). --पाक, --पाकिन् a. easily digested. --पुष्पः a kind of Kadamba. --प्रयत्न a. {1} pronounced with slight articulation (as a letter). {2} indolent, lazy. --बदरः, --बदरी f. [] a kind of jujube. --भवः humble birth or origin. --भोजनं a light re past. --मांसः a kind of partridge. --मूलं the lesser root of an equation. --मूलकं a radish. --लयं a kind of fragrant root (वीरणमूल). --राशि a. composed of fewer terms (as the side of an equation). --वासस् a. wearing light or pure clothes. --विक्रम a. having a quick step, quick-footed. --वृत्ति a. {1} ill-behaved, low, vile. {2} light, frivolous. {3} mismanaged, illdone. --वेधिन् a. making a clever hit. --हस्त a. {1} light-handed, clever, dexterous, expert; R. 9. 63. {2} active, agile. --(स्तः) an expert or skilful archer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0922-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लघु न० लघि--कु नि० नलोपः । १ शीघ्रे अमरः । २ कृष्णागुरुणि मेदि० । ३ वीरणमूले राजनि० । ४ पृक्कानामौषधौ स्त्री मेदि० । ५ निःसारे, ६ लाथवगुणान्विते, ७ ह्रस्वे, ८ मनोहरे च त्रि० मेदि० । व्याकरणोक्ते ह्रस्वसंज्ञके ९ अकारादौ वर्णे, ज्योतिषोक्तेमु “पुष्याश्चिहस्ता लघुः” इत्युक्तेषु १० पुष्यादिनक्षत्रेषु च पु० । ११ लघुतावत्यां स्त्रियां स्त्री वा ङीप् । तत्कृतौ णिच् लचयति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4820,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लघु, क्ली, (लङ्घते अनेनेति । लङ्घ + “लङ्घिवंह्यो- र्नलोपश्च ।” उणा० १ । ३० । इति कुः । धातोर्नलोपश्च ।) शीघ्रम् । इत्यमरः ॥ (यथा, रामायणे । २ । ४६ । २१ । “यावदेव तु संसुप्तास्तावदेव वयं लघु । रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम् ॥”) कृष्णागुरु । इति मेदिनी । घे, ५ ॥ लामज्जकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “लामज्जकं सुनालं स्यादमृणालं लयं लघुः । इष्टकापथकं सेव्यं नलदञ्चावदातकम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ हस्ताश्विनीपुष्यनक्षत्राणि । यथा, बृहत्- संहितायाम् । ९८ । ९ । “लघु हस्ताश्विनपुष्याः पण्यरतिज्ञानभूषणकलासु । शिल्पौषधयानादिषु सिद्धिकराणि प्रदिष्टानि ॥” कालपरिमाणविशेषः । यथा, भागवते । ३ । ११ । ७ । “क्षणान् पञ्च विदुः काष्ठां लघुता दश पञ्च च । लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिकाः ॥” पुं, प्राणायामविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । ३९ । १३ -- १४ । “लघुमध्योत्तरीयाख्यः प्राणायामस्त्रिधोदितः । तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि तदलर्क शृणुष्व मे ॥ लघुर्द्बादशमात्रस्तु द्विगुणः स तु मध्यमः । त्रिगुणाभिस्तु मात्राभिरुत्तमः परिकीर्त्तितः ॥”)
लघुः, स्त्री, पृक्का नाम औषधिः । इति मेदिनी । घे, ५ ॥ (तथास्याः पर्य्यायः । [] “स्पृक्कासृग्ब्राह्मणी देवी मरुन्माला लता लघुः । समुद्रान्ता वधूः कोटिवर्षालङ्कोपिकेत्यपि ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
लघुः, त्रि, (लङ्घ + कुः । नलोपश्च ।) अगुरुः । (यथा, -- “तृणादपि लघुस्तूलस्तूलादपि च भिक्षुकः । न नीतो वायुना कस्मादर्थप्रार्थनशङ्कया ॥” इत्युद्भटः ॥) मनोज्ञः । (इष्टः । इत्यमरः ॥ यथा, रघुः । ११ । १२ । “नाम्भसां कमलशोभिनां तथा शाखिनाश्च न परिश्रमच्छिदाम् । दर्शनेन लघुना यथा तयोः प्रीतिमापुरुभयोस्तपस्विनः ॥”) निःसारः । इति मेदिनी । घे, ५ ॥ (यथा, रघुः । १२ । ६६ । “श्रुत्वा रामः प्रियोदन्तं मेने तत्सङ्गमोत्सुकः । महार्णवपरिक्षेपं लङ्कायाः परिखालघुम् ॥”) ह्रस्वः । इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ द्याकरणोक्त- लघुसंज्ञा यथा । ह्रस्वो लघुः दीर्घो गुरुरित्यु- च्चारणवशाद्गम्यते । तथा संयोगे सति ह्रस्वो- ऽपि गुरुर्गुरुमतोऽनृच्छ इति वर्ज्जनाच्च । इति दुर्गसिंहकृतकलापवृत्तिः ॥ * ॥ छन्दःशास्त्रोक्तं लघुलक्षणं यथा, -- “मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुश्च नकारो भादिगुरुः पुनरादिलघुर्यः । जो गुरुमध्यगतो रलमध्यः सोऽन्तगुरुः कथितोऽन्तलघुस्तः ॥ गुरुरेको गकारस्तु लकारो लघुरेककः ॥” इति छन्दोमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-201-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लघु" आता है (30)
सरु पतला । लघु । छोटाअनंद वर्णो का एक वृत जिसका क्रम इस प्रकार है—जगण, रगण, जगण, रगण, लघु, गुरुखर्ब पु वि॰ छोटा । लघु । क्षद्रनीचक छोटा । लघु । बोनाखुर्द छोटा । लघु । ' कलाँ 'का उलटालघुक लघु । हल्कालाघविक लघु । छोटादहृ सूक्ष्म । लघु । छोटास्माल छोटा । लघु । यौ॰—स्माल काटेज इंडस्ट्री=छोटे या लघु गृहोद्योगसोदधित्व लघु । अल्प । थोड़ा । कमब्रह्मरूपक एक छद जिसके प्रत्येक चरण में गुरु, लघु, गुरु लघु के क्रम से १६ अक्षर ह…धार जोर से पानी बरसना । जोर की वर्षाखर्व जिसका अग भग्न या अपूर्ण हो । न्यूनांगखुल्ल क्षुद्र । नीचपित्त एक तरल पदार्थ जो शरीर के अंतर्गत यकृत में बनता है । इसका रंग नीलापन लि…स्वल्प बहुत थोड़ा । बहुत कम । जैसे,—स्वल्प मात्रा में मकरध्वज देने से भी बहुत…अप्रकांड शाखाविहीनमूली एक पौधा जो अपनी लंवी मूलायम जड़ के लिये वोया जाता है । यह जड़ खाने में…राजमाष बड़ा उरद जो नीले या काले रंग का होता है । विशेष— वैद्यक में इसे रुचिकर…लताकस्तूरिका एक पौधा जो दक्षिण में होता है । विशेष— वैद्यक में इसे तिक्तस्वादु, वृष…स्वाल्प कम । थोड़ा । कुछशहद शीरे की तरह का एक बहुत प्रसिद्ध मीठा, गाढ़ा, तरल पदार्थ जो कई प्रकार क…तीतर एक प्रसिद्ध पक्षी जो समस्त एशिया और यूरोप में पाया जाता है और जिसकी एक…छुटना पु क्रि॰ अ॰ दे॰ 'छूटना'नान्ह † वि॰पपीहा कीड़े खानेवाला एक पक्षी जो बसंत और वर्षां में प्रायः आम के पेड़ों पर ब…नान्हा पु † वि॰त्वकपंचक ब़ड़, गूलर, अश्वत्थ, सीरिस और पाकर ये पाँचों बृक्ष । विशेष— वैद्यक में…नीलाथोथा ताँबे की उपधातु । ताँबे का नीला क्षार या लवण । तूतिया । विशेष—वैद्यक म…वर्णमर्कटी पिंगल या छंदःशास्त्र में एक क्रिया जिसके द्वारा यह जाना जाता है कि इतन…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें