🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:19:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लता
latā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शाखा (2.4.11) शाखा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह पौधा जो सूत या डोरी के रुप में जमीन पर फैले अथवा किसी खड़ी वस्तु के साथ लिपटकर ऊपर की ओर चढ़े । वल्ली । वेल । वौंर । विशेष— जिस लता में बहुत सी शाखाएँ इधर उधर निकलती है और पत्तियाँ का झापस होता है, उसे संस्कृत में प्रतालिनी कहते हैं ।
२. कोमल कांड या शाखा । जैसे,— पद्यलता । विशेष— सौंदर्य, कोमलता और सुकुमारता का सूचक होने के कारण 'बाहु' या 'भुज' शब्द के साथ कभी कभी 'लता' शब्द लगा दिया जाता है । जैसे,—बहुलता, भुजलता । सुंदरी स्त्री के लिये भी 'कंचनलता', 'कनकलता', 'कामलता', हेमलता' आदि शब्दों का प्रयोग होता है । जैसे,— (क) गहि शशिवृत्त नरिंद सिढ़ी लंघत ढहि थोरी । कामलता कल्हरी प्रेम मारुत झकझोरी । —पृ॰ रा॰, २५ । ३८१ । (ख) मानो किलता कचन लहरि मत्ता वीर गजराज गहि । —पृ॰ रा॰, २५ । ३७४ ।
३. प्रियंगु ।
४. स्पृक्का ।
५. अशनपर्णी ।
६. ज्योतिष्मती लता ।
७. माधवी लता ।
८. दूर्वा । दूव ।
९. कैवर्तिका ।
१०. सारिवा ।
११. जातिपुष्प का पौधा ।
१२. सुंदरी स्त्री । कृशोदरी ।
१३. मोतिया की लरी (को॰) ।
१४. केशाघात या चावुक । कोड़ा (को॰) ।
लता संज्ञा पुं॰ [देश॰]
१. एक पेड़ जिससे पंजाब में सज्जी निकाली जाती है । इसका एक भेद 'गोरानला' है ।
२. शोरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लता f. a creeper, any creeping or winding plant or twining tendril, Mn.; MBh. &c. (the brows, arms, curls, a slender body, a sword-blade, lightning &c. are often compared to the form of a creeper, to express their graceful curves and slimness of outline; cf. भ्रू-ल्˚, बाहु-ल्˚, तडिल्-ल्˚ &c.)
the Mādhavī -creeper, Gaertnera Racemosa, Bhpr.
Trigonella Corniculata, ib.
Panicum Italicum, L.
Cardiospermum Halicacabum, L.
Panicum Dactylon, L.
= कैवर्तिका, L.
= the plant सारिवा, L.
musk-creeper, L.
a slender woman, any woman, Naiṣ.; Tantras.
the thong or lash of a whip, whip, Pañcat.; Suśr.
a string of pearls, VarBṛS.
a streak, line (वारां लताः, thin jets of water), Bālar.
a kind of metre, Col.
N. of an Apsaras, MBh.
of a daughter of Meru and wife of Ilāvṛta, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (895,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लता [लत्-अच्] 1 A creeper, creeping plant; लताभावेन परिणतमस्या रूपं V. 4; लतेव संनद्धमनोज्ञपल्लवा R. 3. 7. Often used as the last member of compounds, especially with words meaning ‘arm’, ‘eyebrow’, ‘lightning’, to denote beauty, tenderness, thinness &c.; भुजलता, बाहुलता, भ्रूलता, विद्युल्लता; so खड्ग˚, अलक˚, &c.; cf. Ku. 2. 64; Me. 47; Ś. 3. 15; R. 9. 46. --2 A branch. --3 The creeper called Priyaṅgu. --4 The Mādhavī creeper. --5 Musk-creeper. --6 A whip or the lash of a whip. --7 A string of pearls. --8 A slender woman. --9 A woman in general. --10 The Dūrvā grass. --Comp. --अंगुलिः f. a branch serving as a finger. --अंतं a flower. --अंबुजं a kind of cucumber. --अर्कः a green onion. --अलकः an elephant. --आननः a particular position of the hands in dancing. [] --उद्गमः the upward winding or climbing of a creeper. --करः a particular position of the hands in dancing. --कस्तूरिका, कस्तूरी musk-creeper. --गृहःहं a bower surrounded with creepers, an arbour; Ku. 3. 41. --जिह्वः, --रसनः a snake. --तरुः {1} the Sāla tree. {2} the Tāla tree. {3} the orange tree. --पनसः the water-melon. --पर्णः N. of Viṣṇu. --प्रतानः the tendril of a creeper; R. 2. 8. --भवनं an arbour, a bower. --मणिः coral. --मंडपः a bower, an arbour. --मृगः a monkey. --यष्टिः f. Bengal madder. --यावकं a shoot, sprout. --वलयः, --यं an arbour. --वृक्षः the cocoa-nut tree. --वेष्टः a kind of coitus or mode of sexual enjoyment. --वेष्टनं, --वेष्टितकं a kind of embrace.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0923-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लता स्त्री लत--अच् । शाखारहिते १ गुडूच्यादौ अमरः । २ शाखायां ३ प्रियङ्गौ ४ पृक्कायाम् ५ असनपर्ण्यां च अमरः । ६ ज्योतिष्मत्यां ७ लताकस्तूरिकार्या ८ माधवील तायां ९ दूर्वायाञ्च मेदि० । १० कैवर्त्तिकायां ११ सारिवोषधौ च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4822,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लता, स्त्री, (लतति वेष्टयते यान्यमिति । लत + पचा- द्यच् । टाप् ।) शाखादिरहिता गुडूच्यादिः । तत्पर्य्यायः । वल्ली २ व्रततिः ३ । इत्यमरः ॥ वल्लिः ४ वेल्लिः ५ प्रततिः ६ । सा शाखापत्र- समायुक्ता चेत्प्रतानिनी । इति शब्दरत्नावली ॥ तत्पर्य्यायः । वीरुत् २ गुल्मिनी ३ उलपः ४ । इत्यमरः ॥ * ॥ अमायां वीरुधां छेदकर्त्तुर्निन्दा [] यथा, -- “अप्सु तस्मिन्नहोरात्रे पूर्व्वं विशति चन्द्रमाः ततो वीरुत्सु वसति प्रयात्यर्कं ततः क्रमात् ॥ छिनत्ति वीरुधो यस्तु वीरुत्संस्थे निशाकरे । पत्रं वा पातयत्येकं ब्रह्महत्यां स विन्दति ॥” इति श्रीविष्णुपुराणे २ अंशे १२ अध्यायः ॥ * ॥ आश्रमे रोपणीया शुभदा लतादिर्यथा, -- “अलावुश्चापि कुष्माण्डं मायाम्बुश्च सुकामुकः । खर्ज्जुरी कर्कटी चापि शिविरे मङ्गलप्रदा ॥ वास्तूकः कारवेल्लश्च वार्त्ताकुश्च शुभप्रदा । लताफलञ्च शुभदं सर्व्वं सर्व्वत्र निश्चितम् ॥” इति व्रह्मवैवर्त्ते श्रींकृष्णजन्मखण्डे १०२ अध्यायः ॥ शाखा । प्रियङ्गुः । (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “प्रियङ्गुः फलिनी कान्ता लता च महिलाह्वया । गुन्द्रा गुन्द्रफला श्यामा विष्वक् सेनाङ्गना- प्रिया ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) पृक्का । (यथास्याः पर्य्यायः । “तस्करोच्चारकश्चण्डो देवी पृक्का लता लघुः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) अशनपर्णी । इत्यमरः ॥ ज्योतिष्मती । (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “ज्योतिष्मती स्यात् कटभी ज्योतिष्का कङ्गीनी- ति च । पारावतपदी पण्या लता प्रोक्ता ककुन्दनी ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) लताकस्तूरिका । माधवी । दूर्व्वा । इति मेदिनी । ते, ५१-५२ ॥ कैवर्त्तिका । सारिवा । इति राज- निर्घण्टः ॥ (बृहती । तत्पर्य्यायो यथा, -- “भण्डाकी बृहती सिंही वार्त्ताकी राष्ट्रिका- कुली । प्रसहा रक्तपाका च लता वृहतिका परा ॥”) नारी । यथा, -- “नग्नां परलतां पश्यन् अयुतं यस्तु साधकः । प्रजपेत् स भवेत् शीघ्रं विद्याया वल्लभः स्वयम् ॥” इति तन्त्रसारे श्यामासाधनम् ॥ (तथा च नैषधे । १ । ८५ । “नवा लता गन्धवहेन चुम्बिता करम्बिताङ्गी मकरन्दशीकरैः । दृशा नृपेण स्मितशोभिकुड्मला दरादराभ्यां दरकम्पिनी पपे ॥” “नवा नवीना तला माधवीलता पक्षे नवा रम्या लता स्त्री ।” इति तट्टीका ॥ * ॥ अप्सरो- विशेषः । यथा, महाभारते । १ । २१७ । २० । “अहञ्च सौरभेयी च समीची वुद्वुदा लता । यौगपद्येन तं विप्रमभ्यगच्छाम भारत ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-205-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लता" आता है (28)
मंजा लता । वल्लीमंजरी छोटे पौधे या लता आदि का निकला हुआ कल्ला । कोपलवल्लर लतावल्लि लतावल्ली लतावल्लरी वल्ली । लतावेल्लि लता । बेललतिका छोटी । लता । बँवर । बेल । विशेष़ दे॰ 'लता'सारिवा अनंतमूल । पर्या॰—शारदा । गोपी । गोपकन्या । गोपबल्ली । प्रतानिका । लता …तृपला लतारोहंती लता । वल्लीसंघट्टा लता । वल्ली । बेलवज्रबीजक लतावेल्ली बेल । लतावल्लिका लताबेलि लता । दे॰ 'बेल'उदभिद वृक्ष, लता, गुल्म आदि जो भूमि फोड़कर निकलते हैं । वनस्पतिउदिभज्ज वृक्ष, लता, गुल्म आदि जो भूमि फोड़कर निकलते हैं । वनरपति । विशेष—सृष्ट…एवेन्यू वह स्थान जो वृक्ष, लता, आदि से आच्छादित हो । कुंजचीर वस्त्र । कपडाछल्ली कच्ची दीवार की रक्षा के लिये उससे लगाकर उठाई हुई पक्की दीवारप्रतान अपतानक नामक रोग जिसमें बार बार मूर्छा आती हैव्रतति विस्तारपुंडर्य डरी का पौधाप्रसू जननेवाली । उत्पन्न करनेवाली । जैसे, वीर- प्रस = वीर (पुत्र) पैदा करनेव…व्रतती विस्तार । फैलावस्कंधा डाल । शाखाप्रतित विस्तार । फैलाव
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें