🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:31:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चीर
cīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चीर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वस्त्र । कपडा । उ॰— (क) प्रातकाल असनान करन को यमुना गोपि सिधारी । लै कै चीर कदंब चढै हरि बिनवत हैं ब्रजनारी ।—सूर (शब्द॰) । (ख) कीर के कागज ज्यौं नृप चीर विभूषन, उप्पम अंगनि पाई ।— तुलसी ग्रं॰, पृ॰ १६१ ।
२. वृक्ष की छाल ।
३. पुराने कपडे का टुकडा । चिथडा । लता ।
४. गौ का थन ।
५. चार लडियों वाली मोतियों की माला ।
६. मुनियों, विशेषत: बौद्ध भिक्षुओं के पहनने की कपडा ।
७. एक ब़डा पक्षी जो प्राय: तीन फुट लंबा होता है और जिसका शिकार किया जाता है । विशेष—यह कुमाऊँ, गढवाल तथा अन्य पहाडी जिलों में पाया जाता है । इसकी दुम बहुत लंबी और खूबसूरत होती है । यह 'चीर चीर ' का शब्द कहता है, इसी से इसे चीर कहते हैं ।
८. धूप का पेड । वि॰ दे॰चीड ।
९. छप्पर का मँगरा । मथौथ ।
१०. सीसा नामक धातु ।
चीर २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ चीरना]
१. चीरने का भाव या क्रिया । यौ॰—चीर फाड = चीरने या फाडने का भाव या क्रिया ।
२. चीरकर बनाया हुआ शिगाफ या दरार । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पडना ।
३. कुश्ती का एक पेंच । विशेष—यह उस समय किया जाता है जब जोड (विपक्षी) पीछे से कमर पकडे होता है । इसमें दाहिनें हाथ से जोड का दाहिना हाथ और बाएँ से बाँया हाथ पकडकर पहलवान उसके दोनों हाथों को अलग करता हुआ निकल आता है ।
चीर फाड संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ चीर+फाड]
१. चीरने फाडने का काम ।
२. चीरने फाडने का भाव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चीर n. (√ चि, Uṇ.) a strip, long narrow piece of bark or of cloth, rag, tatter, clothes, TĀr. vii, 4, 12; Gaut.; Mn. vi, 6; MBh. &c. (ifc. parox. Pāṇ. vi, 2, 127 & 135)
the dress of a Buddhist monk (cf. चीवर), W.
a necklace of 4 pearl strings, L.
crest (चूडा), L.
a stripe, stroke, line, L.
= ˚रक, L.
lead, L.
चीर m. for ˚री (a cricket), Kathās. lxxiii, 240
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (399,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चीरं [चि-क्रन् दीर्घश्च; Uṇ. 2. 26] 1 A rag, a tattered cloth, a long stripe or garment; Ms. 6. 6. --2 A bark. --3 A cloth or garment in general. --4 A necklace of pearls consisting of four strings. --5 A stripe, stroke, line. --6 A manner of writing with strokes. --7 Lead. --8 A crest. --9 The dress of a Buddhist priest. --Comp. --परिग्रह, --वासस् a. {1} clothed in bark; Ku. 6. 92; Ms. 11. 102. {2} dressed in rags or tatters. (--m.) an epithet of Śiva. --भवंती the elder sister of a wife (?).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0496-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चीर न० चि--क्रन् दीर्घश्च । १ वस्त्रखण्डेः मेदि० । (कानि) “चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षाम्” शा- न्तिश० । २ वृक्षत्वचि मुभूतिः । ३ गोस्तने ४ वस्त्रभेदे ५ रेखा लक्षणभेदे मेदि० । ६ वस्त्रमात्रे ७ चूडाया ८ सीसके हेमच० । ९ लिखनभेदे १० वलकले च शब्दार्थचि० “तं कदा- चित् तपस्यन्तमार्द्र चीरजटाधरम्” भा० व० १८७ अ० । “चेरुश्चीरपरिग्रहाः” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2954,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चीरं, क्ली, (चिनोति आवृणोति वृक्षं कटिदेशा- दिकं वा । चि + “शुसिचिमीनां दीर्घश्च ।” उणां । २ । २५ । इति क्रन् दीर्घश्च ।) वृक्ष- त्वक् । (यथा, रामायणे । ५ । ३१ । २२ । “प्रागेव तु महाबुद्धिः सौमित्रिर्भ्रातृवत्सलः । पूर्व्वजस्यानुयात्रार्थं द्रुमचीरैरलङ्कृतः ॥”) जीर्णवस्त्रखण्डम् । इति सुभूतिः । इति लिङ्गादि- संग्रहटीकायां भरतः ॥ (यथा, भागवते । २ । २ । ५ । [] “चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाङ्घ्रिपाः परभृतः सरितोऽप्यशुष्यन् ॥”) गोस्तनः । वस्त्रभेदः । (यथा, मनुः । ११ । १०१ । “चीरवासा द्विजोऽरण्ये चरेद्ब्रह्महणो व्रतम् ॥”) रेखाभेदः । लेखनभेदः । इति मेदिनी ॥ चूडा । (यथा, महाभारते । ३ । ११ । ४९ । “मुञ्जवज्जर्ज्जरीभूता बहवस्तत्र पादपाः । चीराणीव व्युदस्तानि रेजुस्तत्र महावने ॥”) सीसकम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-455-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चीर" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें