🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:51:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्यामा
śyāmā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काली निसोथ के नाम (2.4.108) पालिन्दी · सुषेणिका
अनन्तमूल (शारिवा) के नाम (2.4.112) गोपी · शारिवा · अनन्ता · उत्पलशारिवा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्यामा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. राधा या राधिका का एक नाम, जो श्याम या श्रीकृष्ण के साथ उनका प्रेम होने के कारण पड़ा था । उ॰—मदनमोहन भाव जान्यो गगन मेघ छिपाइ । श्याम श्यामा गुप्त लीला ।—सूर (शब्द॰) ।
२. एक गोपी का नाम । उ॰—श्यामा कामा चतुरा नवला प्रसुदा सुमदा नारि ।—सूर (शब्द॰) ।
३. प्रायः सवा या डेढ़ बालिश्त लंबा एक प्रकार का पक्षी । विशेष—इसका रंग काला और पैर पीले होते हैं । यह पंजाब के अतिरिक्त सारे भारत में मिलता है । यह एक ही स्थान पर स्थिर रूप से रहता है और पहाड़ पर लहीं जाता । यह प्रायः घने जंगलों में रहता है । इसका स्वर बहुत ही मधुर और कोमल होता है । यह पत्ती घास से घोंसला बनाता है और एक बार में चार अंडे देता है ।
४. सोलह वर्ष की तरुणी । षोडशी ।
५. काले रंग की गाय ।
६. कबूतरी । मादा कबूतर ।—बृहत्॰, पृ॰ ४१० ।
७. कीला अनंतमूल । श्यामा लता ।
८. काली निसोथ ।
९. प्रियंगु । वनिता ।
१०. बकुची । सोमराजी ।
११. नील ।
१२. गूगुल ।
१३. सोम लता । सोमवल्ली ।
१४. भद्रमोथा ।
१५. गुडुच । गिलोय ।
१६. बंदा । बंदाक । बंझा ।
१७. कस्तुरी । मुश्क ।
१८. वटपत्री । पाषाणभेदी ।
१९. पीपल । पिप्पली ।
२०. हल्दी । हरिद्रा ।
२१. हरी दूब ।
२२. तुलसी । सूरसा क्षृप ।
२३. कमलगट्टा ।
२४. विधारा ।
२५. शिंशपा वृक्ष । शीशम ।
२६. सावाँ नामक अन्न ।
२७. काली गदहपुरना ।
२८. गोलोचन । गोरोचन ।
२९. एरका या गुंदा नामक घास ।
३०. लता कस्तुरी । मुश्क दाना ।
३१. मेढ़ासिंगी ।
३२. हरीतकी । हर्रे ।
३३. कोयल नामक पक्षी ।
३४. यमुना ।
३५. रात । रात्रि ।
३६. स्त्री । औरत ।
३७. श्याम वर्ण की स्त्री । साँवली औरत (को॰) ।
३८. वह स्त्री जिसको संतान न हूई हो । अपसूता स्त्री (को॰) ।
३९. तपे हुए सोने के वर्ण की एक विशिष्ट प्रकार की स्त्री । वह स्त्री जो शीतऋतु से सुखद ऊष्मायुक्त और ग्रीष्म में सुखद शीतल हो (को॰) ।
४०. छाया ।
४१. कालिका देवी का एक नाम ।
श्यामा २ वि॰
१. तपाए हुए सोने के समान वर्णवाली ।
२. श्याम रंगवाली । काली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्यामा (आ), f. a woman with peculiar marks or characteristics (accord. to some ‘a girl who has the marks of puberty’; accord. to others ‘a woman who has not borne children’; also described as ‘a female of slender shape’ &c.), Śiś.; Siṃhās.
a N. or form of Durgā (worshipped by the Tāntrikas), W.
N. of Yamunā, L.
of a daughter of Meru (an incarnation of Gaṅgā), BhP.
of a princess, Vās., Introd.
of another woman, MBh.
of a goddess who executes the commands of the 6th Arhat or of the mother of the 13th Arhat (with Jainas)
a kind of bird (either ‘the female of the Indian cuckoo’ or ‘a hen-sparrow’), VarBṛS.; Pañcat.
N. of various plants (= गुन्द्रा, प्रियङ्गु, सारिवा &c.), R.; Suśr.
night (see श्यामा-चर)
the earth, Gal.
N. of a river, MārkP.
श्यामा f. (of श्याम) in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1094,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्यामा 1 Night, particularly a [] dark night; श्मामां श्यामलिमानमानयत भोः सांद्रैर्मषीकूर्चकैः Vb. 3. 1. --2 Shade, shadow. --3 A dark woman. --4 A kind of woman (यौवनमध्यस्था according to Malli. on N. 3. 8, Śi. 8. 36; Me. 82; or शीते सुखोष्णसर्वांगी ग्रीष्मे या सुखशीतला । तप्तकांचनवर्णाभा सा स्री श्यामोति कथ्यते according to one commentator on Bk. 5. 18 and 8. 100). --5 A woman who has borne no children. --6 A cow. --7 Turmeric. --8 The female cuckoo. --9 The Priyaṅgu creeper; M. 2. 7; Me. 104. --10 The indigo plant. --11 The holy basil. --12 The seed of the lotus. --13 N. of the Yamunā. --14 N. of several plants.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1058-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्यामा स्त्री श्यै--मन् । १ शारिवौषधौ २ अप्रसूताङ्गनायां ३ प्रियङ्गौ ४ यमुनायां ५ वागुजौ ६ रात्रौ ७ कृष्णत्रिवृति ८ नील्यां मेदि० ९ गुग्गुलौ १० सोमलतायां ११ गुन्द्रायां १२ कृष्णायाम् १३ अम्बिकायां विश्वः । १४ गुडूच्यां १५ क- स्तूर्य्यां १६ षटपत्त्र्यां १७ वन्दायां १८ नीलपुनर्नवायां १९ पिप्पात्यां २० हरिद्रायां २१ नीलदूर्वायां २२ तुलस्यां २३ पद्मवीजे २४ गवि २५ छायायां २६ कृष्णशारिकायां २७ शिशपायां २८ पक्षिभेदे (शामा) राजनि० । “शीतकाले भवेदुष्णा ग्रीष्मे च सुखशीतला । तप्तका- ञ्चनवर्णाभा सा स्त्री श्यामेति कीर्त्तिता” इत्युक्तलक्षणे २९ स्त्रीविशेषे च । ३० हिमालयसुतायां काल्यां च “ततः सा कालिका देवी योगनिद्रा जगन्मयी । पूर्वत्यक्त सतीरूपा जन्मार्थं मेनकां ययौ । समयस्यानुरूपेण मेनका जठरे शिवा । सम्भूय च समुत्पन्ना सा लक्ष्मी रिव सागरात् । वसन्तसमये देवी नवम्यां मृगयोगतः । अर्द्धरात्रौ समुत्पन्ना गङ्गेव शशिमण्डलात् । तान्तु दृष्ट्वा यथा जातां नीलोत्पलदलानुमाम् । श्यामां सा मेनका देवी मुदमापातिहर्षिता” कालिकापु० ४० अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5148,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्यामा" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें