🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:06:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोपी
gopī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अनन्तमूल (शारिवा) के नाम (2.4.112) श्यामा · शारिवा · अनन्ता · उत्पलशारिवा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोपी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. ग्वालिनी । गोपपत्नी ।
२. व्रज की गोपजातीय वे स्त्रियाँ या कन्याएँ जो श्रीकृष्ण के साथ प्रेम रखती थीं, जिन्होंने उनके साथ बालक्रीड़ा तथा अन्य लीलाएँ की थीं ।
३. सारिवा नाम की लता ।
४. छिपानेवाली स्त्री ।
गोपी कामोदी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] एक संकर रागिनी जो कामोद और केदारी के योग से बनती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो-पी (ई), f. id., L.
(Vop. iv, 22; cf. Pāṇ. iv, 1, 48) a cowherd's wife, Hit. ii, 7, 0/1
a cow-herdess, milkmaid (esp. the cowherdesses of Vṛndāvana, companions of Kṛṣṇa's juvenile sports, considered sometimes as holy or celestial personages; cf. RTL. pp. 113 and 136), MBh. ii, 2291; Hariv. 4098; BhP.; Gīt.
a protectress, female guardian, Ragh. iv, 20 (ifc.)
= प्रकृति, nature, Kramadīp.
Abrus precatorius, L. (cf. अहि-, इन्द्र-, कुल-, त्रिदश-, वात-, सुरेन्द्र-.)
गोपी f. of ˚प, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (368,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोपी स्त्री गोपजातिः स्त्री जातौ ङीष् । १ गोपजातिस्त्रि- याम् । वृन्दावनस्थगोप्यश्च श्रुतिदेवमुनिकन्यारूपा यथा पद्मपु० पाता० “गोप्यस्तु श्रुतयो ज्ञेयाः स्वधिका गोप- कन्यकाः । देवकन्याश्च राजेन्द्र! न मानुष्यः कथ- ञ्चन” । तत्र श्रेष्ठा राधाचन्द्रावलीविशाखाललितादयः । मूलम् उज्ज्वलमणौ दृश्यम् । “इत्येवं दर्शयन्त्यस्ताश्चैवं गोप्योविचेतसः” भाग० १० । ३ । ३२ । स्क० प्रभा० ख० तु चन्द्ररूपक्रष्णस्य कलारूपता तासामुक्ता यथा । “ततो गोप्यो महादेवि! आद्यायाः षोडश स्मृताः । तासां नामानि ते वक्ष्ये तानि ह्येकमनाः शृणु । लम्बिनी चन्द्रिका कान्ता कूठा शान्ता महोदया । भीषणी नन्दनी शोका सुपुर्ण्णा विमलाऽक्षया । शुभदा शोभना पुण्या हंस सुताः कलाः क्रमात् । हंसएव मनः कृष्णः परमात्मा- जनार्द्दनः । तस्यैताः शक्तयो देवि! षोडशैव प्रकीर्त्तिताः चन्द्र रूपी ततः कृष्णः कलारूपास्तु ताः स्मृताः संपूर्ण मण्डला तासां मालिनी षोडशी कला । प्रतिपत्तिथि मारभ्य विहरत्याशु चन्द्रमाः । षौडशैव कला यास्तु गोपीरूपा वरानने! एकैकशस्ताः संभिन्नाः सहस्रेण [] पृथक् पृथक्” । गोपायति गुप--अच् गोस्त्र० ङीष् । २ रक्षिकायां स्त्रियाम् “गीतानि गोप्याः कलमं मृग- व्रजः” माघः । स्वार्थे क । गोपिका तत्रार्थे “सहा- समालोकयति ख गोपिका” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2711-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोपी, स्त्री, (गोपस्य स्त्री । “पुंयोगादाख्या- याम् ।” ४ । १ । ४८ । इति ङीष्) गोपपत्नी । वृन्दावनस्थगोपीनां स्वरूपं यथा, -- “गोप्यस्तु श्रुतयो ज्ञेयाः स्वाधिजा गोपकन्यकाः । देवकन्याश्च राजेन्द्र ! न मानुष्यः कथञ्चन ॥” * ॥ तत्र व्रजबाला यथा, -- पूर्णरसा रसमन्थरा रसालया रससुन्दरी रसपीयूषधामा रसतरङ्गिणी रसकल्लोलिनी रसवापिका अनङ्गमञ्जरी अनङ्गमानिनी मद- यन्ती रङ्गविह्वला ललिता ललितयौवना अनङ्ग- कुसुमा मदनमञ्जरी कलावती रतिकला कल- कण्ठी अब्जास्या रतोत्सुका रतिसर्व्वस्वा रति- चिन्तामणिः इत्याद्याः ॥ * ॥ [] शुतिगणा यथा, -- उद्गीता रसगीता कलगीता कलस्वरा कल- कण्ठिता विपञ्ची कलपदा बहुमता बहुकर्म्म- सुनिष्ठा बहुहरिः बहुशाखा विशाखा सुप्र- योगतमा विप्रयोगा बहुप्रयोगा बहुकला कला- वती क्रियावती इत्याद्याः ॥ * ॥ मुनिगणा यथा, -- उग्रतपाः सुतपाः प्रियव्रता सुरता सुरेखा सुपर्व्वा बहुप्रदा रत्नरेखा मणिग्रीवा अपर्णा सुपर्णा मत्ता सुलक्षणा सुदती गुणवती सौका- लिनी सुलोचना सुमनाः सुभद्रा सुशीला सुरभिः सुखदायिका इत्याद्याः ॥ * ॥ गोपबाला यथा-- चन्द्रावली चन्द्रिका काञ्चनमाला रुक्ममाला- वती चन्द्रानना चन्द्ररेखा चान्द्रवापी चन्द्रमाला- चन्द्रप्रभा चन्द्रकला सौवर्णमाला मणिमालिका वर्णप्रभा शुद्धकाञ्चनसन्निभा मालती यूथी वासन्ती नवमल्लिका मल्ली नवमल्ली शेफालिका सौगन्धिका कस्तूरी पद्मिनी कुमुद्वती रसाला सुरसा मधुमञ्जरी रम्भा उर्व्वशी सुरेखा स्वर्ण- रेखिका वसन्ततिलका इत्याद्याः । इति पाद्मे पातालखण्डम् ॥ अस्या विवरणं कृष्णशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ (गोपायति रक्षतीति । गुप् + अच् + गौरादित्वात् ङीष् ।) शारिवा । रक्षिका । इति विश्वः ॥ (रक्षित्री यथा, रघुः । ४ । २० । “इक्षुच्छाया निषादिन्यस्तस्य गोप्तुर्गुणोदयम् । आकुमारकथोद्घातं शालिगोप्यो जगुर्यशः ॥”) प्रकृतिः । यथा, गोपायति सकलमिदं गोपायति परं पुमांसं गोपीप्रकृतिरिति क्रमदीपिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-359-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोपी" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें